#SÁNDALO, Serendipia ou azar.

424055_4333889593355_10914606_n.jpg

Trouxen de Cuba moitos recordos e poucos obxectos que foron ficando na miña imaxinación coma chaves que abrían as portas e tendían pontes para chegar a comprender o corazón partido que caracteriza a quen emigraron desde mediados do século XIX, a terras americanas, das que a gran maioría nunca regresou, incorporándose a unha cidadanía diferente. Ese corazón partido converteuse, pasado o tempo, nun corazón multiplicado porque floreceu a mestizaxe, o intercambio intenso e frutífero que as galegas e galegos conseguiron cos pobos onde foron na procura de futuro e ficaron para se confundir coa paisaxe a paisanaxe.

Os recordos deron pé a unha novela que rematei de escribir hai, exactamente, un ano. Chámase Sándalo e nela acudo á ficción para contar feitos reais, na meirande parte dos casos, e ficcionar outros á miña conveniencia para enfiar os moitos puntos de encontro que eu  vexo entre as miñas dúas patrias: Cuba e Galicia.

 

77266278_10215968901043297_8324396366319058944_o.jpg

Quen queira saber deses recordos, sempre pode ler a novela se ten a paciencia e o tempo preciso, ou pode convidarme a unha tarde de café e conversa, onde irán saíndo nun desordenado desorde, semellante ao que traza o relato narrado. Daquela, deixo os recordos para a literatura e aproveitarei este foro para formular unha absurda hipótese que se basea na azarosa casualidade que se troca en causalidade cando a describo coa memoria deformante da que falaba Cunqueiro, contemporáneo de Carpentier e afeccionado, coma él, a ver marabillas na realidade ou a convertelas de xeito forzoso en algo máis semellante a ilusión que a verdade.

Quero falarlles, amigas e amigos, da chiripa. Esa palabra cubana que resulta filla da Serendipia, ou o que é o mesmo, achados ou descubrimentos afortunados e inesperados; as veces accidentes, casualidades e coincidencias. Chiripa e Serendipia son palabras máxicas que nos permiten entrar no mundo das experiencias inesperadas, e tal vez, desexadas. Precisamente, aquelas situacións inesperadas que poden facer que a nosa vida cambie de súpeto e por completo. Ou aqueles pensamentos que simultaneamente asaltan a investigadores que procuran un descubrimento científico, ou relatos de ficción que se lles ocorren por igual a autores residentes nas antípodas… ou esa chegada casual que agora podemos ter a algo que non buscábamos, pero que nos resultou de inmensa fortuna, navegando por internet. O inesperado é o que cambia a vida, xa se dixo.  O dicionario da RAE acolleu o termo serendipia na súa 23 edición e o define como achado valioso que acontece de xeito accidental ou casual.

Eu trouxen de Cuba moi poucos obxectos, como xa dixen, pero non lles din o valor de serendipia que tiñan até esta altura da miña vida, cando sentín que era chegado o tempo de ordenar a miña memoria remota para non resultar unha vella perdida nunha infancia que non procurara recuperar. A medida que envellecemos volvemos máis a nenez e queremos recuperar recendos, sensacións, imaxes e experiencias que configuraron a nosa personalidade nas etapas máis cedas da nosa vida. Con este punto de partida naceu a idea de escribir Sándalo. Foi nunha tarde de primavera, regresando da miña estadía en Arxentina onde vivín entre 2007 e 2009. Ao entrar na miña casa de Vigo recoñecín no andel dunha libraría, unha caixiña de cor negra e tallada delicadamente, de madeira de Sándalo, que viñera nas miñas maletas. Funme canda ela, abrina, e o recendo da madeira da árbore sagrada, encheume a pituitaria, chegou ao hipotálamo e segregou un mandato do que non puiden fuxir até que o cumprín. En Arxentina vivín unha experiencia inesquecible de comuñón e comprensión das historias da emigración. Alí entendín que eu era unha deles. Que a miña historia persoal era o capítulo dunha historia colectiva e que nunca reparara niso. Foi escoitando a tantas mulleres e homes o relato da perda dunha parte da súa vida ou da dos seus antepasados, que a miña se me fixo evidente, e cando aquela etapa rematou, a caixa de sándalo avisoume de que xa podía mirar cara atrás sen medo a traumas ou sufrimento, pois que non estaba soa.

 

75349000_10215968894963145_5716123922152292352_o.jpg

O curioso é que nese ano de 2009 fixen un guión do que pensaba que debía escribir: a historia dunha saga familiar de emigrantes e a súa coincidencia con tempos históricos relevantes para a miña maneira de entender a Historia con maiúsculas de quen tivemos algunha vez o corazón partido por termos dúas patrias. Os papeis nos que se debuxaban as personaxes e os tempos perdéronse nunha nova mudanza que tiven de facer a Madrid, e moitas veces tentei atopalos sen éxito. Unha casualidade quixo que os atopase noutro lugar máxico: O outro obxecto prezado que viñera comigo desde Cuba, unha edición de La Edad de Oro, de José Martí, encadernada amorosamente con fermosas ilustracións, que tiña na primeira páxina o seguinte texto: O meu nome, e debaixo, Primeiro premio do concurso de composición. Curso 1961/62. Instituto Reinel Páez. La Habana. Cuba.

Deixara as notas dentro dunha obra que marcou a miña formación de xeito indeleble e que andei a buscar, até atopala, agachada nunha morea de libros de temática cubana que vou coleccionando desde hai anos. O curioso é que o buscaba porque en outubro de  2019 se fan 130 anos da súa aparición. Naquel intre, movíame o interese en revisar a publicación da precursora revista infanto-xuvenil, por ver de facer unha reedición comentada e traducida con tal motivo. O azar quixo levarme por un carreiro diferente para chegar ao mesmo destino. Escribir sobre a relación profunda que teño con Cuba. O proxecto de La Edad de Oro está en marcha, xa o veremos culminado o ano próximo, e polo medio, cousas veredes, o arrecendo do Sándalo e a maxia dun libro con follas que se desfán coma fariña polo paso dos anos, disparou unha escrita que foi, sobre todo terapéutica. Para que non me quedasen dúbidas da conspiración que se cernía sobre min, ese mesmo ano coincidín sentada a carón dun meu querido amigo, Anxo Tarrío, recuperado dunha seria doenza, con quen lembramos un consello que me dera ao pouco de nos coñecer, sendo uns mozos e formabamos parte da equipa que creou os Premios da Crítica en 1978. Eu falaba tanto de Cuba, daquela, que me retou a escribir a miña experiencia como nena emigrante, e o recordamos mentres compartíamos o xantar. Iso foi en novembro de 2017. A novela foi entregada en novembro de 2018. E en novembro de 2019 estamos aquí, falando disto, así coma quen non quere a cousa, por casualidade. Ou porque si. Porque ten que ser.

 

73515751_10215968900363280_7894450447564406784_o.jpg

Daquela, coa vosa licenza, vou compartir algúns recordos tamén que non forman parte da novela e que marcan coincidencias ben simpáticas, ou cando menos, curiosas.

Sendo eu unha meniña de cinco anos, comecei ir a escola. Miña nai xa me aprendera a ler e facer garabatos que querían ser letras, pero a primeira vez que pisei unha aula, quedoume gravada para sempre. Foi no Colexio Instituto América Arias que estaba situado na Calzada del Cerro, nunha zona da Habana que durante o século XIX e primeiras décadas do XX aloxou a moitos inmigrantes de orixe galega. A persoa que lle daba nome ao Instituto, América Arias, fora unha enfermeira que pasou a historia como patriota por participar nas guerras de independencia, onde chegou a acadar o grao de capitana do Exército Libertador. Nacera en Sancti Spíritus mediado o século XIX e finou en- La Habana en 1935. Casou cun combatente que chegaría a Comandante loitando contra o exército español. Ela destacou como confidente dos mambises, atendendo aos feridos e coidando das súas familias. O seu home chegou a ser presidente da Cuba independente en 1905 e a súa figura é lembrada con recoñecemento e afecto polo pobo cubano. De feito, América Arias se chama un dos mellores hospitais obstétricos de Cuba. Pouco antes de ela morrer, a fins da década dos 20, nace na Habana unha revista fundada e editada por mulleres, por iniciativa de Clara Moreda Luis, que se chamou América como homenaxe a América Arias que foi a súa directora de honra, anticipándose a eclosión de revistas femininas que foron aparecendo posteriormente.

Dirán vostedes que a que ven reparar nesta muller. Eu penso que ela representa moi ben a pegada que a ética do nacionalismo cubano deixou en min, e me serve como referencia inicial dunha serie de personaxes e feitos históricos cubanos que se replican, coma nun espello, con outros de Galicia. A vida de América Arias se nos contaba no colexio e se nos puña como exemplo ao alumnado. Así que foi unha muller a primeira referencia que teño de alguén que serviu á súa patria e ao seu pobo. Curiosamente, combatendo a miña patria e ao meu pobo, que na Historia de Cuba, estaban no bando contrario, no oprobioso, no que nutría as fileiras do exército, e que moito máis remotamente, tomou parte na conquista e colonización das terras do novo mundo, do que Cuba foi, durante catro séculos, a xoia da Coroa, e nunca mellor dito.

Ao mesmo tempo que medraba en min a admiración por unha capitana do exército mambí, medraba tamén o conflito por sentirme parte dos que queimaron nunha fogueira inquisitorial ao caudillo taíno, Hatuey, durante os primeiros anos da conquista. A imaxe dun home de pel escura e rostro de trazos finos, co cabelo atado no cumio da cabeza, deslizándose, liso, cara aos ombreiros, cravado nun esteo enriba dunha pira e rexeitando bicar o crucifixo que un frade lle ofrecía, quedou tamén gravada na miña memoria para sempre. Hatuey era un cacique que se resistiu a aceptar a conversión ao catolicismo que Frei Bartolomé de las Casas lle esixía como parte da aceptación do poder imperial. Igrexa e imperio ían da man e a escusa da evanxelización de pobos pagáns estivo vixente durante os primeiros tempos da conquista. A pequena que eu era vía como moitas compañeiras de clase se xiraban cara a min e me acenaban con burla facéndome partícipe das tropelías que contaba o libro de Historia. Ao fin e o cabo, eu, a galega, era un deles… Maxinen o que era chegar a casa, amarrarse as pernas da nai, e preguntarlle entre choros se verdadeiramente nós eramos unas asasinas coma os que o libro describía.774481_4333886673282_984573242_o.jpg

Supoño que este dilema non se me presentou soamente a min, se ben, a miña familia e máis eu fomos daquelas últimas vagas que chegaron a Cuba a mediados dos anos 50. Nós fixémolo en outubro de 1956, exactamente o día 17, pois partimos do peirao de Vigo un 3 de outubro nun transatlántico que pouco despois acadou unha grande sona, o Santa María, paquebote portugués xemelgo doutro chamado Veracruz. O Santa María foi secuestrado polo comandante Galvao en 1961, co galego Xosé Velo como autor intelectual dunha fazaña que acadou grande resonancia internacional e supuxo o comezo da loita contra o colonialismo portugués en Angola (tamén participou  Xosé Fernández Vázquez –alias Jorge de Soutomaior).

Santa María era o nome da nave capitana da expedición colombina e tocou terra cubana tamén un mes de outubro, coma min, pero dez días despois (non imos discutir por tan pequena diferencia…). O certo é que fixemos a viaxe de ida para Cuba nun barco co mesmo nome da carabela que dirixiu a expedición que dirixira Cristóbal Colón, a quen acompañaban, casualmente, dous capitán galegos, de Baiona, os irmáns Pinzón que ían a fronte das outras dúas carabelas: La Pinta e La Niña.

Canda o secuestro do transatlántico que antes comentei, é dicir, en xaneiro de 1961, en Cuba estaba comezando un dos sucesos máis transcendentais da historia da humanidade no século XX. O presidente norteamericano Eisenhower, case no remate do seu mandato, planeaba unha invasión a Cuba que quería concretar antes do  18 de xaneiro daquel ano, data na que tomaría posesión da presidencia o seu sucesor John f. Kennedy, a fin de que se tivese de afrontar a feitos consumados. Xa nese mes de xaneiro Cuba e EEUU romperon relación diplomáticas e en abril do mesmo ano, consumouse a invasión que no resto do mundo se coñeceu polo nome do lugar onde desembarcaron os atacantes, Bahía de Cochinos, ainda que en Cuba quedou fixada na memoria colectiva polo nome do lugar onde se produciu a vitoria das tropas cubanas: Playa Girón.

0.jpg

A coincidencia de sucesos históricos tan relevantes e case simultáneos en Cuba e Galicia, ten unha correspondencia na miña familia, como xa pasara no caso da nosa chegada a illa, e moi probablemente, na de moitas outras. Velaquí, pois, como tamén en 1961, un galego de Pol, Lugo, estaba participando na defensa da Revolución cubana como miliciano. Chamábase Xesús Porteiro e quen lles fala lembra a ausencia do pai da casa familiar sen motivos que puidese comprender, a desesperación do resto da familia que non sabía que se enrolara no exército, o pánico que levaba a miña nai e a un sobriño que quedou con nós para coidarnos pero que tiña tanto medo que pasou dous días agochado baixo dunha cama… e participando dun feito histórico que puido mudar a historia de Cuba e, daquela, da Guerra Fría que marcou a segunda metade do pasado século.

45884_4333871912913_923719222_n.jpg

Prometo que todo o que conto aconteceu como o digo. E son só algunhas referencias das moitas coincidencias que fun anotando de peripecias que unían as historias das miñas dúas patrias, vividas en primeira persoa, ou rescatadas da memoria familiar desde moito antes. Coa novela publicada e comentada por lectores e crítica, escoitei unha tarde algo que non lembraba e me puxo pel de pita. Alguén describía a estrutura de Sándalo como a propia dunha técnica que se chama de “caixas chinesas” que funciona a modo de Matrioshka. Unha historia-caixa na que cabe outra máis, e dentro desta outra, e así sucesivamente, até compoñer unha Historia de historias. Se temos en conta que a miña caixa de Sándalo me fora regalada por quen eu chamo os meus tíos chineses, tres tendeiros que vivían en fronte da miña casa da Habana, e que ma regalaron pouco antes do noso regreso a Galicia coa encomenda de que cando a vise e a ulise, me lembrase deles e da Habana, comprenderán que outra vez a casualidade se me puxo por diante e me sentín coma a casca dunha noz levada polo azar dun río caudaloso e caprichoso.

Para rematar, velaquí outra, a máis recente, e para min moi impactante, que aconteceu, precisamente o 17 de outubro pasado, cando acudía a universidade da Habana para participar nunha mesa redonda con ocasión das actividades que desenvolvíamos para conmemorar o V centenario da cidade. Cando me decatei da coincidencia entre a data actual e a da miña chegada por primeira vez a Cuba, moitas décadas antes, sentín un calofrío que aínda me dura e que me motivou a facer esta intervención abusando dunha historia persoal que se nutre do que Alejo Carpentier definiu como real marabilloso. Ou sexa, esa realidade que cando a intentas explicar ou comprender che ofrece fíos máis propios de imaxinacións quenturentas ou recursos literarios tendentes a fantasía.

Coindicencias?. Por suposto, pero cheas de encanto e sorpresas: Serendipias e chiripas no máis amplo sentido da palabra.

71964670_10215640197265908_1571455042420998144_n.jpg

En “O MEU ANDEL”, blog literario de Manrique Fernández, crítica de «Sándalo»

https://manriquefdez.wordpress.com/2019/08/22/maria-xose-porteiro-sandalo/?fbclid=IwAR2iFltmNAjN6Yc5hUxwCojhHOfhEMqGCF-lc3VJ00EHblcggfzs43q759A

sandaloXornalista e política, María Xosé Porteiro volve e amosarnos a súa faceta máis literaria a través da súa segunda novela, «Sándalo», un traballo tremendamente ambicioso no que fai un percorrido pola emigración galega a Cuba ao longo dos dous últimos séculos e no que o lector será testemuña das revolucións da illa (a da independencia e a castrista), e das súas vinculacións con nós, pero tamén das pequenas historias dos seus habitantes que a autora, que pasou a súa nenez nesas terras, coñece en profundidade.

Sorprende a estrutura aparentemente anárquica, con constantes saltos no tempo e no espacio que, de primeiras, poden confundir ao lector, pero ao avanzar na lectura decatámonos de que o fío argumental non é o verdadeiramente importante neste relato, senón ese transfondo cáseque sociolóxico que enfía toda a narración e no que a emigración galega xoga un papel fundamental.

Botando man da súa faciana xornalística, a autora argalla o que poderiamos considerar unha novela de ficción histórica perfectamente documentada na que os personaxes reais mistúranse cos creados para a ocasión e na que uns e outros confúen en escenas da historia cubana ou da intrahistoria máis local a ambas beiras do Atlántico. Non podemos falar, xa que logo, da típica estrutura “prantexamento-nó-desenlace”, senón dunha especie de xogo, un crebacabezas de historias cruzadas, ás veces fragmentarias, no que as pezas non sempre encaixan entre si pero, en conxunto, amosan a relevancia da nosa diáspora nalgúns dos acontecementos que marcaron a creación dunha nova forma de entender a sociedade en Cuba.

Sorprente tamén (ou non tanto por vir de quen vén) a presenza da muller na novela asumindo un rol protagonista de principio a fin. Non falo dunha muller, loxicamente, senón dunha morea de mulleres que reivindican o seu papel na creación desa sociedade da que falabamos máis arriba, pero tamén nesa historia máis miúda que axudou a construíla. Mulleres fortes e de personalidades firmes, que levan a maior parte do peso da narración. Non creo que poidamos falar dunha novela claramente feminista ou reivindicativo pero, outravolta, ese transfondo está aí, empapando cada unha das páxinas do relato. Quina, Lumia, Nanaina ou Macorina, de seguro ficarán no noso sentir por moito tempo; pero tamén a descuberta de mulleres reais como Gertrudis Gómez de Avellaneda ou Andrea López Chao, por poñer só un par de exemplos de personaxes reais.

O resultado final é unha novela de lectura amena e capaz de arrastrar ao lector ao longo das súas páxinas. A flexibilidade da estrutura, mesmo da linguaxe empregada (ás veces literaria, ás veces xornalística) ou dos acontecementos relatados, son quen de facernos viaxar no tempo e no espazo sen movernos do noso sillón favorito. ¿Alguén dá máis?

María Xosé Porteiro

«Sándalo»

Galaxia

400 páxinas

Xosé María Eyré: Crítica de Sándalo

https://ferradura.blog/category/uncategorized/

67961259_10215278554185057_4052075848755314688_n.jpg

crítica de SÁNDALO (María Xosé Porteiro, Galaxia)

DOUS POBOS UNIDOS POLO ATLÁNTICO

Título: Sándalo

Autora: María Xosé Porteiro

Editorial: Galaxia

@s galeg@s sempre fomos un pobo de emigrantes. Está no noso ADN. E non foi porque quixeramos, nin debido a un suposto “espírito aventureiro” que os fascistas teñen empregado para explicalo. Non, sinxelamente se debe a que case sempre tivemos que procurar o pan lonxe da terra, dunha Terra colonizada á cal a metrópole demostrou decontino que non lle intersaba nada, que así estaba ben, que os galegos marcharan e mandaran divisas para a casa. E non é moito o que se ten escrito na nosa literatura sobre a emigración. En concreto, se falamos da emigración a Cuba, se falamos de Cuba, o último que lembramos é o Sol de inverno co que Rosa Aneiros gañou o Xerais alá polo 2009. Obviamente, sempre e cando deixemos de lado o nome de Neira Vilas, pois ninguén coma el coñeceu a emigración cubana.

Nestas, María Xosé Porteiro ofrécenos esta Sándalo. O título, o mesmo título é un símbolo, pois seica a madeira de sándalo garda o arume durante moito tempo. É dicir, o sándalo ten un arrecendo que permanece e é perceptíbel durante moito tempo. Non podía acaer mellor a unha novela que nos fala das relacións entre galegos e cubanos ao longo de case 200 anos. A mesma autora coñeceu a emigración cubana de primeira man, pois viviu na illa caribeña entre os catro e os catrorce anos. Iso nótase moito na novela. Porque se hai algo que salientar sobre calquera outra cousa é a riquísima ambientación das historias e dos tempos que narra. Sen dúbida, o labor de documentación foi extraordinario, así se explica o nivel de pormenores a que autora é quen de chegar, ofrecéndonos descricións (tanto ten que sexan do XIX como do XX) realmente logradas e moi pormenorizadas. Tanto ten que se trate de acontecementos históricos, e polo tanto verídicos, como das ficcións dramáticas das personaxes novelescas. Porque, en definitiva, a novela resulta da conxunción de feitos históricos con outros ficticios.

Os feitos históricos que aquí aparecen van desde a mesma Constitución de Cádiz (1912) á revolta independentista cubana (con Martí de cabezaleiro), a independencia e despois a caída nas mans dos  estadounidenses (que controlaban todo o seu comercio), a revolta castrista e instalación dun rexime comunista, sen esquecer o tempo da República en España, o alzamento fascista, a vida gris do franquismo ou mesmo pasaxes que chegan ao 2015. Todo isto posto en relación coa propia historia de Galiza, co papel da masonería nas tentivas liberais do XIX (igual que as tiveran todas as revolucións independentistas americanas), coa estrea do Himno Galego en Cuba, co nacemento da Real Academia Galega, a construción do Centro Galego (que chegou a ter máis orzamento que o propio estado cubano) ou tamén a construción doutro centro, Hijas de Galicia, que atendese ás mulleres, xa que o Centro Galego era exclusivamente masculino. Aquí, a autora realiza unha denuncia clara do tratamento que se lles daba ás mulleres ( moitas veces sen outra saída que a prostitución), unha denuncia moi oportuna e que non debemos pasar por alto porque non é que a teñamos lido moitas veces. Como tamén se ocupa do nacemento da ideoloxía feminista na illa caribeña e a contribución que as galegas tiveron niso, como iniciadoras, pois todo ten lugar unha vez que Hijas de Galicia convoca tres congresos onde se debate a situación da muller.

Tamén o racismo e o clasismo son denunciados, racismo e clasismo nunha sociedade na que, porén, conviven afroamericanos, chineses e galegos (e asturianos) sen meirandes problemas. Igual que as diferentes relixións. Porén non deixa de ser unha sociedade racista e clasista.

A novela, presentada editorialmente dividida en seis libros ( o sexto bastante máis breve que os outros cinco) é de longo alento e está contada sobre todo en terceira persoa, mais de vez en cando acódese á primeira, por exemplo no “Diario de Quina”, que tamén serve como exemplo dos diferentes materiais desde a que se conta a novela, pois tamén hai cartas ou informes, por exemplo. Porén, o que máis caracteriza a novela, son os contínuos saltos temporais, e a continua alternancia de personaxes, a diferentes alturas da súa vida, o que fai que non sexa nada doado para o lector ou lectora armar un fío condutor da historia, máis ben, o lector ou lectora debe estar preparad@ para atopar calquera personaxe en calquera época. Si hai unha serie de personaxes centrais, Lumia, Leonarda, Xermán, Macorina, Shana, Quina…, unha serie de personaxes cun fondo dramático innegábel, mais limitado polo que vimos de dicir antes.

En defintiva, Sándalo é unha decidida aposta, unha arriscada aposta, por contar unha historia de emigarción que pon en contacto Cuba con Galiza (e Asturias, tamén hai personaxes de aí), unha historia dramática, que a emigración é un drama sempre, mais que ten o seu aquel de epopea. Velaí temos a Martí loitando pola independencia, velaí temos a Castro e ao Che loitando por unha revolución comunista, velaí temos o pobo galego emigrante ( que se fixo cargo dos traballos máis duros e pesados, aqueles que realizaban os escravos) capaz de erguer o impoñente Centro Galego. Son exemplos. E non cómpre esquecer o ilustradoras que poden ser estas páxinas cando nos falan de Curros Enríquez, de Rosalía de Castro, Concepción Arenal, Pardo Bazán, Martí ou a mesma Gertrudis Gómez de Avellaneda.

Velaquí a tentativa máis seria e convencida de escribir unha novela sobre a emigración a Cuba.

ASDO.: Xosé M. Eyré

Presentación realizada por Angeles Sallé, de #Sándalo, na Casa de Galicia en Madrid (06/06/19)

 

download-2.jpg

GALICIA EN CUBA, ESPAÑA EN AMÉRICA. RESONANCIAS DEL AYER AL MAÑANA

Presentación de Sándalo, de María Xosé Porteiro.  Casa de Galicia, por Angeles Sallé*

Madrid, 6 de junio de 2019

ORÍGENES: PANAMÁ

Muchas gracias a Pilar Pin y a María Xosé Porteiro por haberme sacado de las tareas del día a día para retornar a la vida migrante, a mi vida. Y es que una de las mayores virtudes de Sándalo, además de ser una maravillosa novela cuya lectura te atrapa totalmente, es su capacidad para ejercer como espejo -muy poderoso- de la biografía social de Galicia, de España, y también -en cierto modo- de América. Una gran historia tejida a su vez con millones de pequeñas historias -venturosas o desventuradas y casi siempre anónimas- forjadas en nuestros trasiegos atlánticos. Una de ellas, la de mi propia familia. Por eso me atrevo a hablar hoy desde la resonancia, añadiendo geografías, tiempos e identidades a un viaje que nació para ser compartido.

En Panamá arranca el mío. Soy hija de Carlos y Angelines, dos vascos fuertes, bondadosos e inteligentes que un buen día decidieron emigrar a aquel país atravesado por dos mares. Viajó primero él, en barco, y se casaron dos años más tarde por poderes, algo muy frecuente en aquellas épocas -tan cercanas y lejanas- en las que las tecnologías y el mundo globalizado parecían fantasías de la ciencia ficción.

Mi padre llegó al puerto caribeño de Colón con cinco dólares en los bolsillos y, después de todo tipo de incursiones aventureras vendiendo relojes, cuadros y mercancías diversas de la mano de un comerciante judío, decidió establecerse por su cuenta en un pequeño pueblo agrícola y ganadero que mira al Océano Pacífico, cerca ya de la frontera con Costa Rica. Mi madre, desde que aterrizó allí procedente de Madrid, trabajó mano a mano con él en el negocio y crio cinco hijos, con admirable energía pero sin perder nunca el espanto que le causaban los bichos tropicales.

En esa tierra de la que brota café, arroz, leche y flores, descubrí también el milagro de la diversidad humana porque allí se mezclan, como en ninguna parte, el negro, el chocolate, el blanco y el amarillo, junto a sus mil y una expresiones y acentos. Pero el caso es que yo, además de en Chiriquí (que así se llama mi provincia), nací también española, y la presencia de España –su cocina, su ‘ceceo’, sus fiestas, costumbres y, más que nada sus nostalgias- fue la música de fondo de todos mis crecimientos. Bueno, digo mejor: no España sino Galicia, porque mi padre -pronto convertido en fundador y presidente prácticamente vitalicio de un centro español donde él y mi madre eran los únicos no gallegos- integró aquel espacio como un eje principal de nuestra socialización. Así fue como se gestó mi primera -y durante años única- experiencia española. El sabor del pulpo, los acordes de la gaita, la colección de trajes regionales que enviaba Cultura Hispánica (y que los hijos abochornados nos veíamos obligados a lucir) o los brindis y saudades de esos hombres y mujeres recios que lloraban sus aldeas de Carballiño, conformaron buena parte de mi ADN social.

Recuerdo que el centro tenía una rueda de afilar al servicio de los recién llegados, quienes animaban las calles con su característico silbo cada vez que atracaba un barco en Colón. Esa era la señal de que una nueva cosecha de compatriotas había arribado. Porque poner a punto los cuchillos del pueblo -mientras nos convocaban, dulce e irresistiblemente, hacia un paraje de sueños tranquilos y verdes infinitos- fue el primer emprendimiento de muchos paisanos. Luego, unos cuantos se situaron como “vendecuadros”, “mueblicultores”… -un sector del que, por cierto, lograron ser los amos- mientras se iban acostumbrando a habitar cuerpos bañados en sudor. Cuerpos curtidos a los que, claro está, no dejaba indiferente la hembra tropical. Pero, entonces, la recepción de un telegrama que solicitaba su imperiosa vuelta a Galicia (casi siempre en razón del inminente fallecimiento de la madre), les cambiaba abruptamente el estado civil, dejando -eso sí- a su progenitora vivita y coleando…¡todo un clásico! Era común que las esposas permanecieran en la aldea criando los hijos engendrados en las visitas (hay pasajes de Sándalo que parecieran extraídos de mis vivencias) pero, cada vez más, las mujeres fueron asentándose en la tierra de acogida, donde trabajaron -codo a codo- al lado de sus hombres, desenvolviéndose en todo tipo de oficios.

download.jpg

De izqda. a dcha. Angeles Sallé, Pilar Pin, Ramón Ónega, Alfonso S. Palomares y M. X. Porteiro

MADRID

Mi primer viaje a España fue en barco, cuando tenía diez años, la aviación comercial no se había expandido todavía y los emigrantes seguían poblando el Atlántico -entonces conocido como ‘El Charco’- de lágrimas, baúles y chorizo. Inauguré así una vida de ires y venires, comprobando -años más tarde- hasta qué punto mi travesía personal se entrelazaba con los viajes íntimos de otros muchos navegantes. Porque, para todos nosotros, emigrar supuso abrir una herida en las raíces por la que se nos coló un trozo de tierra nueva. La cicatriz siempre permanece; incluso si se retorna los dolores mestizos afloran a la superficie una y otra vez.

Y con esa llamada a comprender -y compartir- tantos nudos no resueltos, la segunda gran estación -Madrid- se desplegó como escenario de nuevas aventuras migrantes, cuando pusimos en marcha los proyectos “Entre dos orillas” y “Migraventura”, un intento de enlazar la España que emigró a América con la América que comenzaba a agolparse en los aeropuertos españoles buscando oportunidades en nuestro país.

Esa nueva travesía circular que apelaba, a partes iguales, al pasado y al futuro supuso hurgar en viejos archivos, organizar conferencias y talleres en escuelas y barrios, recopilar historias de vida de emigrantes españoles en siete países latinoamericanos, editar libros, impulsar emprendimientos culturales y montar la exposición itinerante “Nosotros también fuimos los otros”. Quienes participamos de aquello, la mayoría mujeres tocadas por los éxodos, tuvimos el privilegio de acercarnos a montones de historias plagadas de emociones y aprendizajes. Revendedores de billetes, ‘ganchos’ o reclutadores clandestinos dispuestos a ‘arranchar’ (extorsionar económicamente) a los viajeros. Recién paridas acosadas en los puertos, bajo la sospecha de practicar -imagínense- la denominada “lactancia mercenaria”. La dura cotidianeidad de los Hoteles de Inmigrantes. La numerosa “emigración golondrina”, que constituyó un inmenso mercado de trabajo transnacional entre ambas orillas. El vigor de una amplísima red de asociaciones que sanaban, enseñaban, divertían y enterraban. Los obreros españoles, buena parte gallegos, que abrieron con sus manos las arterias de América, sus ferrocarriles, puertos y vías de agua; recuerdo ahora a esos compatriotas que representaron la segunda fuerza de trabajo en la construcción del Canal de Panamá y la mayoría de quienes murieron en el loco intento de hacer un ferrocarril en el Amazonas, el Madeira-Mamoré -popularmente conocido como “el ferrocarril del diablo”-, todo ello documentado por el Inspector de Emigración y fabuloso cronista Leopoldo D’Ouzoville. Los barcos del exilio, como el Sinaia, Ipanema, Mexique o Winnipeg, que trasladaron tantos republicanos a México y Chile, donde dejaron una profunda huella intelectual y social. La red de servicios de apoyo a unos retornados que volvieron -como el tango- con la frente marchita. O las y los artistas, médicos, políticos, comerciantes, maestros y trabajadores humildes que fundaron familias, esparcieron su legado y enriquecieron América con unos vínculos simétricos, de tú a tú, de construirnos mutuamente, dando y recibiendo, como bien dejó dicho Constantino Díaz Luces: “Lo que yo puedo contarte de mi vida no es más que la misma historia de todos los que un día partimos de España con idea de hacer la América, y al paso del tiempo descubrimos que había ocurrido lo contrario: América nos hizo a nosotros”.

Tuve ocasión en ese tiempo de visitar varias veces la Galicia española y eso me ayudó a ser un poco más consciente del secreto de su grandeza, así como renovar mis votos de gallega de alma y adopción. Porque me di cuenta hasta qué punto en el corazón gallego cabe todo, cabe ser hondureño, rioplatense y habanero sin dejar de estar cosido a su aldea. En España se sabe muy poco de esa Galicia que se funde con el mar para desbordarse hacia otro continente que le pertenece, y al que pertenece tanto como a sus montañas. Por eso nunca necesitó destacarse en el guirigay nacional.

CUBA

Del “puerto” de Madrid dimos el salto al de La Habana, siguiendo la estela de los centenares de miles de emigrantes españoles que se asentaron en la isla entre el siglo XIX y la primera mitad del siglo XX. Solo en 1919, por poner un ilustrativo ejemplo, arribaron a Cuba 97.569 españoles, el máximo histórico. Ese año se produjo también el más trágico de los naufragios de nuestra común historia migrante: el del vapor Valbanera, que segó la vida de 488 personas frente a las costas de Florida sin que hoy, cuando estamos a punto de cumplir el primer centenario de aquella tragedia, casi nadie sepa de la existencia de este triste navío de la Pinillos, bautizado como “el Titanic de los pobres”. Apenas un año antes llegó a La Habana el asturiano Ramón Areces, con apenas 14 años de edad, a probar destino como muchos otros menores en la ‘tienda del tío’ (que, en su caso, se llamaba César Rodríguez y era dueño de los Almacenes El Encanto). Allí el joven Ramón desempeñó toda suerte de oficios antes de convertirse, unos cuantos años después, en el flamante fundador de ‘El Corte Inglés’.

Pero -antes y después de entonces- han transitado por esas calles infinitas creaciones, amoríos, pactos, rencillas, fortunas e infortunios protagonizados por los hijos cubanos de la España del éxodo, quienes dejaron una perdurable impronta en el cuerpo y el espíritu de la ciudad, en su patrimonio, arquitectura, arte y modos de vivir.

Cuando llegué a La Habana por primera vez me sucedieron cosas inexplicables. Volvía, de repente, a ser entera, en una isla capaz de contener España y Panamá entrelazadas en un mismo plano. Y nacieron nuevos proyectos, de la mano de Julio César González Pagés y de su grupo de estudiantes de la Facultad de Historia: entre otros, una guía didáctico-turística sobre las Rutas de La Habana de la Emigración Española, con las que nos propusimos ubicar el pasado en un espacio vivo y tangible, para reinterpretarlo con nuevas claves, y una exposición en el Gran Teatro de La Habana, que antes fue -como ustedes conocen mejor que nadie- el Centro Gallego.

Pilar Pin lo sabe bien porque ella fue una de las artífices de esos proyectos y, juntas, vivimos momentos inolvidables. Como, por ejemplo, aquella presentación en la que participaron altas autoridades cubanas, coincidiendo con un día de gran tensión política por la muerte del disidente Orlando Zapata tras una huelga de hambre. En medio de aquello, y al final de un evento lleno de emociones encontradas, resulta que una de esas autoridades me regaló uno de los piropos más increíbles que me han dedicado en la vida: “Compañera, usted tiene -igualito que yo- rodillas gallegas”. Y, con esa frase, sellamos un pacto.

Junto al naufragio del Valbanera, dos historias se me quedaron grabadas como ninguna otra: la del Campamento de Triscornia y la de Hijas de Galicia, ambas centrales en Sándalo.

Triscornia es, como saben, un campamento creado en 1902 por el General Wood durante la ocupación americana, destinado a acoger a los inmigrantes que no estuvieran inmunizados contra la fiebre amarilla o que no contaran con nadie en la isla que respondiese o se hiciera cargo de ellos. De un modo más general, llegó a ser el centro neurálgico de control y acogida de inmigrantes en Cuba hasta el declive final del fenómeno migratorio.

A Triscornia llegaban muchos menores, cuya emigración representaba un gran problema, como señala un artículo del Heraldo de Cuba, publicado en 1916: “Ha llamado la atención de algunos colegas el número crecidísimo de inmigrantes menores de edad que llegan a esta isla. En un solo vapor vinieron, hace algunos días, nada menos que 400. La edad de esos inmigrantes fluctúa entre los catorce y los dieciocho años. Algunos no llegan ni a los doce”.

También pasaron por allí cantidades ingentes de mujeres, muchas de las cuales, en los albores del siglo XX, eran esperadas a la salida del campamento y llevadas a prostíbulos.

Triscornia se encuentra al otro lado de la Bahía, en Casablanca, y hoy es difícil de ubicar. Pero tuvimos el empeño de ir y, tras ello, decidimos poner una placa conmemorativa y realizar un video que contase aquella historia olvidada. En un semi- derruido gazebo abrazado a la Bahía, en el que todavía se podían leer frases de amor, dolor y despedida, agradecimos entre lágrimas por todos ellos.

Y pensé en la impresionante labor realizada por la Asociación “Hijas de Galicia” que, en la década del veinte, comenzó a enviar representantes a Triscornia para defender los derechos de todas esas mujeres indefensas, acompañándolas después en la búsqueda de empleo o en el acercamiento a instituciones de protección.

Me ha conmovido particularmente el capítulo de Sándalo dedicado a Hijas de Galicia, que no solo rinde homenaje a esa institución única sino que pone también el foco en la emigración femenina en general. Porque, en esa gran historia de nuestros éxodos, lo habitual ha sido que las creaciones y sufrimientos de las mujeres se hayan visto sistemáticamente silenciados. A veces de forma deliberada para no concederles el protagonismo que merecen. Otras por descuido o, quizás, porque nuestros ojos han acabado por hacerse ciegos -hurtando así a la posteridad- al pequeño milagro que permite el fluir diario de la vida gracias a una mano que mece, un sabor que nutre, un traje que abriga, una voz que aglutina. Y no pocas veces también porque las propias mujeres se han convertido en las mejores maestras del ‘quitarse importancia’, enterrando aún más sus méritos y demandas, el lugar legítimo que les corresponde en una historia que, sin ellas, es apenas media historia. Sándalo las muestra, da voz y reivindica.

Llama la atención la fuerza con que esas Hijas de Galicia en Cuba defendieron, a capa y espada, unos derechos sociales y sanitarios imprescindibles para el sostén de la vida y el bienestar de sus comunidades. Y es que el libro muestra no solamente las indudables realizaciones sino, asimismo, las tensiones de poder de una organización gestada en beneficio de las mujeres pero, muchas veces, sin contar con ellas. Y, así, el relato no elude el desvelarnos las artimañas al uso, el clientelismo que inspiraba muchas decisiones o el tratamiento de las mujeres como un colectivo vulnerable incapaz de regir su propio destino. Pero también nos revela las notables luchas que ellas protagonizaron, casi siempre armadas con un extenso dominio de argumentos jurídicos y un apego estricto a la legalidad; luchas que ganaron en ocasiones y perdieron en otras pero que, en su acontecer, generaron una voz colectiva que se hizo escuchar y contribuyó a fraguar una red de servicios asistenciales que salvó vidas y sembró alegrías e inclusión, siendo precursora de nuestros sistemas actuales de previsión y salud.

download-1.jpg

De izqda. a dcha: Angeles Sallé, M. X, Porteiro, Ramón Ónega, Consuelo Rumí, Alfonso S. Palomares y Pilar Pin

TIEMPOS, ESPACIOS E IDENTIDADES

Pero mi resonancia con Sándalo y su autora va bastante más allá de estos relatos y circunstancias. Tiene que ver con ese hilo sutil que conecta, a través de la migración, tiempos, espacios e identidades. Por eso su narrativa adopta la forma de saga, no podría ser de otra manera.

Las historias se conectan porque el migrante reside simultáneamente en el pasado y en el presente. Y así, aquel viaje que cualquiera de ellos –o de ellas- emprendió un día por amor, hambre o ansias de libertad no se quedó ahí sino que inauguró una cadena que ya nunca más dejará de tejerse, trascendiendo el tiempo para posarse en la cuna de las siguientes generaciones como una marca de nacimiento. Y su nueva luz acostumbra a brillar desde el principio entre la bruma de un recuerdo, de una nostalgia, de un deseo heredado. Luz y bruma, fuego y agua se funden así para celebrar, una vez más, el impulso vital del mestizaje. Como ha sucedido con la España del siglo XX, que ha parido en América -con América- una rica y abundante cosecha de generaciones mestizas de fronteras desbordadas y un ancho “corazón partío”. Hijos, nietas, biznietos que intercalan acentos, que aprendieron a bailar salsa y tango a la vez que pasodobles y muñeiras, que intervienen en la política latinoamericana y vibran con la Liga española y que son los depositarios del legado de sus mayores, de aquel billete de barco cuya ruta completa podrían recitar, el estribillo de una vieja canción aprendida de memoria siendo niños, una foto que el tiempo puso amarilla sin borrar su sonrisa, el baúl desvencijado lleno de trajes y muñecas rotas, un pequeño secreto, la cajita de fragancias, un dolor que no encontró olvido, un poema…

Por su lado, el allá y el acá lo que representa, casi siempre, para los migrantes es una distancia que duele. Detrás de alguien que se va hay quien espera, tras alguien que comienza una cadena otro hay que la continúa; padres, madres, hijos, pueblos, amigos cuyas vidas acaban embarcándose en el viaje o enganchándose al puerto de salida. Por eso el acá y el allá son territorios que se confunden pues conforman las dos esquinas de una misma familia, de una misma comunidad, a veces de una misma persona, que en ocasiones siente pertenecer a los dos lugares y en otras se interroga si acaso no pertenecerá ya a ninguna.

Con el nosotros y los otros sucede otro tanto porque, el hombre o la mujer que emigra, tarda bien poco en convertirse en ‘el otro’ en su propio lugar de origen y, pese a ser también diferente en el espacio que le acoge, se le van colando de él palabras, músicas, costumbres y afectos que termina –aunque no quiera- haciendo suyos. Y en ese complejo juego de pertenencias va diluyendo –asimismo sin pretenderlo- viejos conceptos y va creando –sin saberlo tampoco- una comunidad de identidades ensanchadas a punta de arduos recorridos interiores que dan sentido, sustancia y pluralidad al proyecto humano.

Yo creo sinceramente que una de las contribuciones más importantes y menos reconocidas de los migrantes a nuestra sociedad es que, con sus geografías, sus tiempos y sus vidas, cuestionan profundamente los paradigmas dualistas sobre los cuales construimos buena parte del pensamiento y la práctica social; en el caso que nos ocupa encarnados en los muros mentales que acostumbramos a levantar entre el ayer y el hoy, entre el acá y el allá, entre el nosotros y los otros. La vida de los migrantes rebate, como ninguna otra, esa falsa segregación mostrando lo que es la vida como tal: un flujo que transcurre y rebasa tiempos, espacios y señas cerradas de identidad. Un flujo siempre de a mitades, de acción y emoción, de territorios y tiempos que se conectan.

Por eso, las sagas migrantes como Sándalo tienen tanto sentido de futuro. Porque interpelan tanto al falso cosmopolitismo como a quienes suben muros y estrechan los cercos de la existencia, hipotecándola a la certeza de un lugar que no existe. Urge desvelar este tejido secreto que atraviesa la vida de tanta gente y que trasciende globalismos y localismos. Es verdad que nuestras voces flaquean, tal vez porque habla de historias que surgen de la pobreza y no tienen el brillo de las banderas de estirpes locales que se hunden en los siglos, ni tampoco el glamour de quienes han hecho de los aeropuertos su nueva casa. Pero tienen esos jirones de dualidad en los que se fundamenta la vida, esa vida que se nos esconde cuando nos empeñamos en escondernos de ella: mirar hacia adelante mirando tercamente hacia atrás, estar y no estar, ganar y perder, ser roca y espuma, amar y temer, ser uno, ser otro, ser nadie, ser todo.

Los migrantes, y sobre todo las mujeres, hemos de reescribir la historia, como lo has hecho tú, María Xosé, algo que nos hace deudores de ti.

No es baladí tampoco rescatar y compartir el disperso, pero muy valioso, legado migratorio que se encuentra custodiado en pequeños archivos familiares que guardan diversa documentación original (cartas, fotografías, relatos, recetas, cancioneros,…) cuyo valor humano, histórico y social es indudable. Se da el hecho de que esta información apenas se ha compartido ni se ha dado a conocer entre la opinión pública, cuando hoy Internet lo posibilita. Haciéndolo podremos construir los más vigorosos puentes que unen nuestras dos orillas, simbolizados en la poderosa figura de nuestras abuelas y abuelos, tal vez el mayor patrimonio común con el que cuenta la comunidad iberoamericana. Iberoamérica cimentada también desde abajo, desde las familias, las comunidades, las amistades, los amores, los abuelos, las nietas. Lazos micro con un gran corazón, que no requieren de explicaciones ni revelan asimetrías; he aquí una fuente impresionante para la acción política iberoamericana.

Necesitamos proyectar Sándalo, sacándolo de tiempos pretéritos y geografías limitadas, porque su mensaje es universal. Necesitamos mucha más literatura, cine y arte migrante. Mucha más diplomacia cultural basada en la fuerza de nuestros éxodos. Mucha más política en dos orillas. Y mucho más internet poblado de nuestros trasiegos, aventuras y saberes, cargando la red de velas deshilachadas y cartas de viaje que nos recuerden que ser migrantes es el único destino.

Termino, como comencé, con el relato de mi mundo chiquito. Un relato en el cual la Galicia Americana estuvo al principio, en medio y, también, en la actual estación de mi vida. Porque me hace feliz contarles que, al emparejarme hace algunos años con un argentino, pasé a ser rebautizada -ahora sí genuinamente- como “LA GALLEGA”.

Muchas gracias.

 

ÁNGELES SALLÉ ALONSO es, desde octubre de 2018, la directora del Observatorio Nacional de Telecomunicaciones para la Sociedad de la Información (ONTSI), dependiente del Consejo de Administración de Red.es. Es la primera mujer que ocupa este cargo. María Ángeles Sallé Alonso es doctora en Ciencias Sociales por la Universidad de Valencia, licenciada en Ciencias Políticas y Sociología por la Universidad Complutense de Madrid y Máster en Igualdad y Género en el ámbito público y privado por la Universidad Jaume I de Castellón. Hasta ahora y desde 1996 ejercía como directora de la consultora Enred, dedicada a la ejecución de programas y proyectos de desarrollo socioeconómico.
Preside, asimismo, la Fundación Directa, dedicada a promover nuevas agendas de desarrollo humano y convivencia social. También ha sido directora general del Consorcio Salamanca Emprende (1995-1996), directora de Promoción y Asistencia Técnica de la Fundación para la Formación Continua –actualmente Fundación Estatal para la Formación en el Empleo– (1993-1995), asesora del gabinete de la ministra de Asuntos Sociales (1990-1993), responsable del Área de Empleo del Instituto de la Mujer (1987-1989), coordinadora de Programas del Centro de Información de los Derechos de la Mujer en Asturias (1985-1986), responsable adjunta de la Secretaría Confederal de la Mujer y de la Secretaría Confederal de Formación y Cultura de Comisiones Obreras (1980-1985) y socióloga del Gabinete Técnico de la Federación de la Construcción de Comisiones Obreras (1978-1979).
Ha realizado, asimismo, labores de consultoría internacional para distintos programas de Naciones Unidas, la Comisión Económica para América Latina y el Caribe, el Banco Interamericano de Desarrollo o el Sistema de Integración Centroamericana, entre otros.

Delegada da Xunta no goberno bipartito

Atopei esta curiosidade nun exemplar da Revista Estela do Faro de Vigo de 28/10/2007 (número 283, año 6). Na px. 13, na sección Secretos a Voces, aparece este comentario de Javier Sánchez de Dios:

Haz clic para acceder a 2007-10-28_DOC_2007-10-21_00_43_09_estela.pdf

IMG-6324.jpg

RECONCILIATION

Otro secreto a voces es el que difundieron algunos de los acompañantes del presidente de la Xunta en el viaje a Iberoamérica acerca de la buena sintonía visualizada entre Pérez Touriño y su embajadora, María Xosé Porteiro, distanciados de forma notable hace algún tiempo. Porteiro, cuyas discrepancias con la dirección del PSdeG fueron muy notorias en su época de portavoz municipal del PSOE en Vigo, ocupa desde hace poco la Delegación de la Xunta en Buenos Aires y será la encargada de afrontar la reforma que en el mundo de la emigración gallega en aquel país será necesaria cara a la nueva normativa y a la próxima Lei de Galeguidade. María Xosé Porteiro sustituye en parte y desde otra perspectiva a otro antiguo crítico de Touriño, el ex diputado autonómico Miguel Cortizo, que dejó su cargo de embajador volante para las comunidades españolas en el exterior tras muy buenos servicios a su partido –según la oposición– y pasó a representar a España en la República de Paraguay.

IMG-6325.jpg

O IGADI presenta Sándalo en Pontevedra

64942555_10214945476778330_1130423980579094528_n.jpg

No ciclo O mundo desde aquí, programado polo Instituto Galego de Análise e Documentación Internacional (IGADI), tivo lugar o xoves 20 de xuño, un coloquio sobre as relacións entre Galicia e América para o que se tivo como referencia a temática da miña novela Sándalo.

64654432_10214948677658350_5833405271254237184_n-1.jpg

https://www.pontevedraviva.com/cultura/55535/maria-xose-porteiro-novela-sandalo-ciclo-vicerreitoria-campus/?lang=gl

64837231_10214945476578325_783617985746042880_n.jpg

Ramón Nicolás presenta Sándalo en Vigo

61310634_10218952980637254_3880344794060292096_n.jpg

A presentación que fixo Ramón Nicolás de Sándalo é algo que nunca poderei esquecer e que agradecerei de por vida. Xeneroso, moi xeneroso, desde a súa autoridade como coñecedor do ecosistema literario, no que participa como analista e como autor, gozo compartíndoa (co seu permiso):

PRESENTACIÓN DE SÁNDALO, DE Mª X. PORTEIRO, 30-maio-2019. LIBRARÍA CARTABÓN

Boa tarde.

Contra o final deste libro a voz narradora afirma, literalmente, “o destino ten meandros caprichosos e non sempre se conforma co cobro da débeda kármica”.

Quedei moi sorprendido con esta aseveración; máis que sorprendido nun estado de certa confusión. Sabía, este pasado domingo, que debía de estar aquí, hoxe, a esta hora, porque antes de ler o libro xa lle confirmara a miña presenza a María Xosé Porteiro, pero volvín aos meandros caprichosos do destino pois o da débeda kármica as lectoras e lectoras xa saberán descubrilo. E, en efecto, iso de que o destino flutúa por estes meandros que, abofé, e son antolladizos, volubles e en tantos casos sorprendentes é a mellor maneira que explica a miña presenza hoxe aquí.

A experiencia lectora e os fíos da amizade son os que me unen a María Xosé Porteiro e por iso eu estou tan feliz de acompañala aquí con todos vós. Asociei a María Xosé ao longo de moitos anos a unha voz, unha voz inconfundible, marabillosa, a unha voz limpa, modulada sen impostura, diáfana e directa que coñecía daquela radio que me acompañaba día a día ao longo da miña adolescencia pois a radio sempre veu canda min, e segue a ser un medio informativo tan aditivo que raro é o día que non me acompaña, probablemente menos do que quixera.

Por iso asocio a María Xosé a unha voz e, particularmente, a unha época da miña vida. Ela non o sabe, pero intúeo, que volvín a María Xosé como fonte inestimable de experiencias vividas por Celso Emilio Ferreiro para outros quefaceres, e que por unha ou outra razón sempre seguín o seu percorrido profesional, un itinerario, todo hai que dicilo, comprometido coas causas da muller, do feminismo, do socialismo e de algo que poderiamos denominar como esa crenza nos valores do ser humano, de que este pode ser sempre outra cousa como afirmaba Uxío Novoneyra, de que hai persoas, hai xestos que poden cambiar o rumbo da historia, ou axudar a cambialo.

Hai por volta de un ano animáronme a poñerme en contacto con María Xosé para formularlle a posibilidade de acompañarme na presentación dunha novela. Así fixen, non sen certo apuro pola miña parte e, desde aquela, só debido á súa xenerosidade para alguén que descoñecía, volveu María Xosé, dun ou outro xeito, á miña vid: sentín de novo esa voz moi preto, reveláronse moitas coincidencias, complicidades e perspectivas curiosamente comúns, territoriais e afectivas. Aquel libro do que vos falo tróuxome de agasallo a súa presenza e proximidade, a súa amizade -como a doutra persoa que carrexa desde o seu nome un feixe de luz, e refírome a Luz Darriba, claro é-: para min xa esteos firmes onde sei que sempre haberá unha ollada cómplice ou unha man aberta. Saben elas tamén que é recíproco.

61550968_10214802534204855_4282236153941196800_n.jpg

Dito todo isto, que non debía nin podía ocultar, na invitación ao acto adscríbenme esa etiqueta de crítico literario e como tal debería pronunciarme. Resúltame difícil falar de Sándalo porque nel, e na crítica á fin e ao cabo hai moito de subxectivo aínda que se disfrace de obxectivo, só acado unha lectura fascinante: un verdadeiro tour de force que María Xosé soubo resolver con eficacia e solvencia.

Dígovos todo isto porque Sándalo é unha novela moi ambiciosa, intensa, que absorbe todos os teus sentidos mentres a les, e que cómpre ler con moita atención, mesmo se é cun bolígrafo a man moito mellor. Ambiciosa, por exemplo, porque como entender -e isto si que se pode dicir- un exercicio de ficción, aínda que non só, no que se pretende fundir unha historia, ou múltiples historias, que se dan a man entre Galicia e Cuba nun período que abrangue dous séculos…? Pois a resposta reside en que probablemente só podería levar a cabo unha fazaña así alguén que experimentou e sentiu, coñeceu e viviu a emigración, desde moi diversas perspectivas, como María Xosé…, probablemente só ela é quen de ofrecernos, en menos de catrocentas páxinas, unha viaxe astral, esta si que é unha viaxe astral, que nos conduce con elegancia, tamén con esixencia porque somos lectoras e lectores do século XXI, por acontecementos, historias reais e outras ficcionais, que rescata a memoria común que alenta entre Cuba e Galicia, entre Galicia e Cuba de dous séculos para atrás. Gustoume tamén Sándalo porque eu tamén son fillo de emigrante: un emigrante que enraizou aquí desde o Mediterráneo e que soubo inculcarme a importancia que ten abrazar a cultura do lugar no que naces e no que vives.

A este respecto Sándalo, ademais de incorporar a esencia que debe, ao meu xuízo, gobernar unha novela como é a emoción, e asegúrovos que hai moita emoción nestas páxinas, moitas traizóns, moitos intereses espúreos, moita utopía ás veces tocada suavemente coas puntas dos dedos. A novela, así pois, presenta unha filiación singular a certo memorialismo que, como é natural, aparece filtrado pola María Xosé xornalista… e a min gustoume moito que se mantivese ese pulso, esa tonalidade, que non renunciase á María Xosé que escribe claro, rápido, fluído e ben e que tantas persoas admiramos da súa prosa diseminada en tantas columnas, en tantos artigos de opinión, en tantas reportaxes ou crónicas. Un memorialismo que se peneira para poñerse ao servizo do contexto, da propia historia, da atmosfera que se retrata, de aquí e de aló.
Na novela, como é natural, hai moito da autora, da súa vida persoal talvez, tamén da súa familia e da súa contorna afectiva pero estas son conxecturas que non deben toldar o feito de que estamos ante un exercicio de ficción que entendo como sólido e, ao tempo, alimentado por factores que deseñan aquelas preocupacións ou que focalizan elementos que están na vida da autora e que aquí ofrece a xeito, diría, que de pequena e profunda enciclopedia.

2882f834-5d67-45e5-a0c1-4f8a02d5b755.jpg

De xeito breve, pois non quero estenderme de máis, quería exporvos algunhas claves que pairan, ao meu ver, nesta novela ou cando menos as que a min máis me interesaron:

En primeiro lugar esta é unha novela aberta e reivindicativamente feminista, e non só porque as personaxes que nos levan de aquí a alá sexan mulleres -Rosario, Quina, esa marabillosa Quina que pasa a vida contrariando os hemisferios cerebrais, Lumia, Leonarda, Macorina, Rita, Shana…., saberedes aquí máis de Gertrudis Gómez de Avellaneda, da Pardo Bazán, da sombra de Rosalía ou de Andrea López Chao… Senón porque aquí se transmiten historias realmente conmovedoras que protagonizan mulleres, desde aquelas anónimas que sofren un dobre castigo por seren emigrantes e por seren mulleres, ata aqueloutras que desempeñaron na historia un papel clave ou esoutras que María Xosé rescata do esquecemento, como a responsable de poñer en marcha a asistencia sanitaria para as mulleres emigrantes ou esoutra irmandade, sororidade se se quere, que rescata mulleres enganadas e sometidas á explotación sexual.

En segundo lugar, desde a concepción de que é ou que pode ser unha novela nestes tempos é proposta rabiosamente contemporánea: nela fúndense elementos clásicos da novela de todos os tempos, cunha efectividade pasmosa nas descricións e un acaído dominio do diálogo, cun tratamento integrador de diversos xéneros -hai fragmentos case ensaísticos, outros propios do xénero epistolar, poemas ou letras de cancións que veñen sendo case o mesmo, un diario que axuda a entender tantas cousas, informes políticos clandestinos e mesmo fragmentos claramente debedores dunha visión parateatral e, en ocasión, cinematográfica. E todo isto englobado nunha estrutura verdadeiramente esixente: un ir e vir fragmentario no plano temporal que, con todo, goza de cabal sentido e que resulta, talvez, a única maneira de poder compendiar tantas historias cruzadas como aquí se reparten porque, talvez, a nosa visión da vida, do que ocorre, é tamén así: fragmentaria.

En terceiro lugar, Sándalo fainos transitar pola historia de Cuba e de Galicia case sen decatarnos: saltamos o océano para saber desa relación íntima, casuística, entre homes e mulleres de aquén e alén o océano, que se funden, que se admiran, que ás veces se odian. Por aquí veredes a José Martí e os galegos e galegas que o acompañaron; sentiredes a palabra de Fidel, percibiredes a relevancia das loxas masónicas na política e nos procesos de independencia dos países, andaredes polos camiños da Habana, por Carraguao, pola Calzada del Cerro, pola avenida de Buenos Aires e imaxinaredes o que parece, con permiso de Cartabón, a libraría máis fermosa do mundo chamada “La Moderna Poesía”. Tamén xurdirá un sorprendente, para min, lazo de unión entre os servizos secretos castristas e nós…, pero iso debédelo descubrir vós mesmos.

61372073_10218952783952337_8851021556525039616_n.jpg

En cuarto lugar hai unha presenza destacada do mundo do tren, como símbolo do progreso, xa non só en Curros -onde hai unhas páxinas brillantes sobre o seu paso por Cuba, como tamén as son de Laxeiro, como tamén as que recuperan as figuras de Chao e Villaamil, como tamén son reveladoras aquelas que falan de Triscornia: ese campo de concentración para inmigrantes…, senón na propia illa e no estado español como eu nunca vin en ningunha novela contemporánea.

E en quinto lugar apuntaría á solvencia con que unha documentación verdadeiramente enciclopédica se estiliza nestas páxinas, condénsase, transparéntase ao servizo da historia e da comprensión do que ocorre ou ocorreu. E xa non me refiro só aos acontecementos históricos senón á música que se sente na novela, aos arrecendos, aos sabores… Permitídeme como anécdota que tanto se aprende nela que mesmo descubrín nesta novela a existencia dun tal Ramón Nicolau, pai de Justo Nicolau, que organizou as Brigadas Internacionais de Cuba…, do que terei que seguirlle a pista.

Non sei se esta foi unha novela que María Xosé escribiu para coser feridas, para curar cicatrices, para non deixar por máis tempo ese caudal de experiencias e sabedoría sobre estes dous mundos que simbolizan Cuba e Galicia e que, talvez, de tanto cruzarse parece que non lle outorgamos a relevancia que na realidade teñen… ou talvez a escribiu porque lle apetecía. E fixo ben, fixo moi ben porque nos permite emocionarnos, aprender, sentirnos a gusto cunha historia de historias que avanza coma unha fervenza nese túnel do tempo común porque tamén é unha novela de amor, unha novela que acada ás veces elevadas temperaturas. Eu agradezo moito que a escribira porque con ela aprendín a ver a Cuba doutra maneira, mesmo a vernos a nós mesmos doutra maneira. Só é mérito dela porque enlazar o pasado co presente non é cousa doada e aquí se fixo con tino e acerto.

Comecei cunha cita do libro a miña intervención e remato con outra. Céspedes, un personaxe fundamental na historia de Cuba, dialoga cunha personaxe extraordinaria chamada Lumia e dille: “Somos (…) desa caste de persoas que escollemos viaxar pola utopía até que nos atopamos coa dura realidade, nun percorrido de ilusións e decepcións a partes iguais”. Non me digades a razón pero alguén que idea unha historia como a de Sándalo, alguén que abre unha caixiña de madeira de sándalo sempre recendente e que comparte o que dentro dela hai, significa que pertence a esa caste de persoas tan admirables: a min, por favor, que me leve da súa man. Dixen.

Vigo, 30 de maio de 2019

61563270_10218952787232419_6125890783175245824_n.jpg

Atlántico Diario: María Xosé Porteiro presentou onte a súa novela Sándalo.

2019053023284386660.jpg

https://www.atlantico.net/articulo/vigo/escribo-agora-novela-porque-xa-teno-madurez-poder-entender-pasou/20190530232850711637.html?fbclid=IwAR3-KGTR6DdTnuTKZ5WHKH8fuNEfJeysyhFmCu9l1s_rxnlAuy9ifxaHwW4

“Escribo agora esta novela porque xa teño madurez para poder entender o que pasou”
María Xosé Porteiro (Madrid, 1952), xornalista, política e escritora, fixo pública onte a súa segunda novela, “Sándalo”, na librería Cartabón. Acompañárona o crítico literario Ramón Nicolás e o editor de Galaxia, Carlos Lema. Antes do acto presentouna para os lectores de Atlántico.

  • En “Sándalo” fai un percorrido por douscentos anos de historia de Galicia e do mundo. É a memoria de varias xeracións?
  • Podería ser unha saga ou tamén varias xeracións. É a historia dunha familia que medra e convírtese en moitas. Teñen un pé en Cuba e outro aquí. Conto a realidade das cousas con sucesos históricos.
  • De feito combina os personaxes ficticios cos reais. Cal é a súa conexión?
  • Aparece entre outros Castelao, pero tamén personaxes creados como Lumira, que se presenta como a filla do comandante Riego. Dialogan entre si e comparten escearios reais e lugares moi concretos como La Habana ou a comarca do Eo, onde de verdade aconteceron algúns feitos e outros poderían ter pasado.
  • Canto ten esta novela da súa vivencia persoal?
  • Unha das curiosidades desta novela é que parte dun coñecemento moi profundo e moi real. Eu vivín en Cuba dende os 4 aos 14 anos, sentíame implicada coa revolución. Esa parte é o máis orixinal e propio que ten a trama.
    Por que se decidíu a escribir e publicar agora, neste intre concreto, “Sándalo”?
    Escríboa agora porque xa teño a madurez para entender o que pasou, para comprender esa época, así como todo o que puiden estudar e coñecer da historia de Galicia e da mesma migración. A miña experiencia axudoume a facer un xogo literario co que poder contar a historia que realmente non se coñecer e a través da ficción fiar o contexto real e facelo verosimil. Non ten maiores pretensiones que recoller o que aconteceu.
  • A novela documenta e reproduce unha época moi ampla entre dous continentes. Como foi o proceso de elaboración?
  • Escribila foi unha cousa, e pensala foi outra. Tiven tempo de documentar os anos 50 en Cuba, os que eu vivín. Levoume tempo ordear as miñas lembranzas. Estou feliz por telo logrado e sen que supusera un trauma.
  • E como se sinte agora que xa ten a criatura nas mans?
  • Estou horrorizada, entrei en pánico total. Aínda que teño experiencia como escritora e xa teño unha novela, non me considero unha novelista, non é o que me caracteriza. Faime ilusión, pero tamén teño medo.

Entrevista en Hoy por Hoy – Cadena SER, Vigo, sobre Sándalo

61268723_10214799107439188_6035097515294982144_n.jpg

https://play.cadenaser.com/audio/ser_aso_vigo_hoyporhoyvigo_20190530_123000_140000/?fbclid=IwAR0BStc4vZsSuwO7eGHuwyzGfbT0abKApCtxCcQaDIknGdxr5jnsQFX96vQ

Cadena SER. Radio Vigo. Hoy por Hoy. Hora 13, minuto 39‘ comeza unha rica e extensa entrevista, coa música de fondo de “Para Vigo me voy”.
#Sándalo hoxe na Libraría Cartabón

En directo en #RadioVigo para falar de #Sándalo.
De fondo estivo soando a versión ‘Conga’ de Para Vigo me voy, de Ernesto Lecuona, que fixo Joel Ojeda e gravou con Carlos Daniel Salgado, Alex, Juan Campoamor, Willy Mondéjar, Franky Valencia e colaboracións de Diego Pacheco e Tani Allande, no estudio de Javier Abreu, por encargo do nunca esquecido Bibiano Morón…

Presentación en Vigo de Sándalo, de María Xosé Porteiro. Caderno da crítica.

b46826e6-5288-4b23-84bd-d471befa6a11.jpg

https://cadernodacritica.wordpress.com/2019/05/29/presentacion-en-vigo-de-sandalo-de-maria-xose-porteiro/

Publicado por Ramón Nicolás no seu blogue de crítica literaria: Caderno da Crítica.

Mañá, xoves 30 de maio, presentarase na Libraría Cartabón, ás 20:30 horas, a novela Sándalo, de María Xosé Porteiro. Se podes e queres asistir sentirás o arrecendo marabilloso desta proposta narrativa.