Tereixa Navaza. O seu nobelo, no Fío de Penélope co Consello da Cultura Galega.

O Consello da Cultura Galega está a desenvolver unha actividade que permite visitar os seus fondos para construir un percorrido vinculado a algunha temática de interese. As xornadas de homenaxe a mulleres pioneiras en Galicia que ven organizando a Comisión de Igualdade están a ser o eixo arredor dos que se seguen os nobelos de cadansúa protagonista.

Neste caso, eu fago de guía polo nobelo de Tereixa Navala que nos conduce ao mundo da comunicación e o feminismo en Galicia.

Entrade no link seguinte e teredes acceso aos documentos audiovisuais que vos presentamos:

http://consellodacultura.gal/especiais/o-fio-de-penelope/detalle.php?c=6546&fbclid=IwAR2mjuetZaBKdXn9skZVrXwQAzySZhHEgrCwDRsNRAS6LgmgRGkfYERv6Zk

 

Xosé María Eyré: Crítica de Sándalo

https://ferradura.blog/category/uncategorized/

67961259_10215278554185057_4052075848755314688_n.jpg

crítica de SÁNDALO (María Xosé Porteiro, Galaxia)

DOUS POBOS UNIDOS POLO ATLÁNTICO

Título: Sándalo

Autora: María Xosé Porteiro

Editorial: Galaxia

@s galeg@s sempre fomos un pobo de emigrantes. Está no noso ADN. E non foi porque quixeramos, nin debido a un suposto “espírito aventureiro” que os fascistas teñen empregado para explicalo. Non, sinxelamente se debe a que case sempre tivemos que procurar o pan lonxe da terra, dunha Terra colonizada á cal a metrópole demostrou decontino que non lle intersaba nada, que así estaba ben, que os galegos marcharan e mandaran divisas para a casa. E non é moito o que se ten escrito na nosa literatura sobre a emigración. En concreto, se falamos da emigración a Cuba, se falamos de Cuba, o último que lembramos é o Sol de inverno co que Rosa Aneiros gañou o Xerais alá polo 2009. Obviamente, sempre e cando deixemos de lado o nome de Neira Vilas, pois ninguén coma el coñeceu a emigración cubana.

Nestas, María Xosé Porteiro ofrécenos esta Sándalo. O título, o mesmo título é un símbolo, pois seica a madeira de sándalo garda o arume durante moito tempo. É dicir, o sándalo ten un arrecendo que permanece e é perceptíbel durante moito tempo. Non podía acaer mellor a unha novela que nos fala das relacións entre galegos e cubanos ao longo de case 200 anos. A mesma autora coñeceu a emigración cubana de primeira man, pois viviu na illa caribeña entre os catro e os catrorce anos. Iso nótase moito na novela. Porque se hai algo que salientar sobre calquera outra cousa é a riquísima ambientación das historias e dos tempos que narra. Sen dúbida, o labor de documentación foi extraordinario, así se explica o nivel de pormenores a que autora é quen de chegar, ofrecéndonos descricións (tanto ten que sexan do XIX como do XX) realmente logradas e moi pormenorizadas. Tanto ten que se trate de acontecementos históricos, e polo tanto verídicos, como das ficcións dramáticas das personaxes novelescas. Porque, en definitiva, a novela resulta da conxunción de feitos históricos con outros ficticios.

Os feitos históricos que aquí aparecen van desde a mesma Constitución de Cádiz (1912) á revolta independentista cubana (con Martí de cabezaleiro), a independencia e despois a caída nas mans dos  estadounidenses (que controlaban todo o seu comercio), a revolta castrista e instalación dun rexime comunista, sen esquecer o tempo da República en España, o alzamento fascista, a vida gris do franquismo ou mesmo pasaxes que chegan ao 2015. Todo isto posto en relación coa propia historia de Galiza, co papel da masonería nas tentivas liberais do XIX (igual que as tiveran todas as revolucións independentistas americanas), coa estrea do Himno Galego en Cuba, co nacemento da Real Academia Galega, a construción do Centro Galego (que chegou a ter máis orzamento que o propio estado cubano) ou tamén a construción doutro centro, Hijas de Galicia, que atendese ás mulleres, xa que o Centro Galego era exclusivamente masculino. Aquí, a autora realiza unha denuncia clara do tratamento que se lles daba ás mulleres ( moitas veces sen outra saída que a prostitución), unha denuncia moi oportuna e que non debemos pasar por alto porque non é que a teñamos lido moitas veces. Como tamén se ocupa do nacemento da ideoloxía feminista na illa caribeña e a contribución que as galegas tiveron niso, como iniciadoras, pois todo ten lugar unha vez que Hijas de Galicia convoca tres congresos onde se debate a situación da muller.

Tamén o racismo e o clasismo son denunciados, racismo e clasismo nunha sociedade na que, porén, conviven afroamericanos, chineses e galegos (e asturianos) sen meirandes problemas. Igual que as diferentes relixións. Porén non deixa de ser unha sociedade racista e clasista.

A novela, presentada editorialmente dividida en seis libros ( o sexto bastante máis breve que os outros cinco) é de longo alento e está contada sobre todo en terceira persoa, mais de vez en cando acódese á primeira, por exemplo no “Diario de Quina”, que tamén serve como exemplo dos diferentes materiais desde a que se conta a novela, pois tamén hai cartas ou informes, por exemplo. Porén, o que máis caracteriza a novela, son os contínuos saltos temporais, e a continua alternancia de personaxes, a diferentes alturas da súa vida, o que fai que non sexa nada doado para o lector ou lectora armar un fío condutor da historia, máis ben, o lector ou lectora debe estar preparad@ para atopar calquera personaxe en calquera época. Si hai unha serie de personaxes centrais, Lumia, Leonarda, Xermán, Macorina, Shana, Quina…, unha serie de personaxes cun fondo dramático innegábel, mais limitado polo que vimos de dicir antes.

En defintiva, Sándalo é unha decidida aposta, unha arriscada aposta, por contar unha historia de emigarción que pon en contacto Cuba con Galiza (e Asturias, tamén hai personaxes de aí), unha historia dramática, que a emigración é un drama sempre, mais que ten o seu aquel de epopea. Velaí temos a Martí loitando pola independencia, velaí temos a Castro e ao Che loitando por unha revolución comunista, velaí temos o pobo galego emigrante ( que se fixo cargo dos traballos máis duros e pesados, aqueles que realizaban os escravos) capaz de erguer o impoñente Centro Galego. Son exemplos. E non cómpre esquecer o ilustradoras que poden ser estas páxinas cando nos falan de Curros Enríquez, de Rosalía de Castro, Concepción Arenal, Pardo Bazán, Martí ou a mesma Gertrudis Gómez de Avellaneda.

Velaquí a tentativa máis seria e convencida de escribir unha novela sobre a emigración a Cuba.

ASDO.: Xosé M. Eyré

María Rosa Iglesias, autora de “AURELIA QUIERE OIR”

67225006_10157234901689870_7817536624199204864_n.jpg
Dedicado a María Rosa Iglesias, que hoxe presenta a súa novela “Aurelia quiere oir” na libraría Lila de Lilith, acompañada por Belén Regueira e Víctor Freixanes.
Non poderei asistir, pero aquí vai unha aperta grande e todo o desexo de que o seu paso por Galiza lle reporte todo o amor que merece.
AURELIA QUERE OUVIR
María Xosé Porteiro
En Arxentina temos a nosa casa familiar tantos de nós… Tocamos a gaita e falamos galego con acento porteño. Fixemos cambiar o patronímico identificativo dos españoles polo de galego, moito máis numerosos e con persoalidade de seu como para representar o todo pola parte. E dalí nos veñen visitar ao cabo de ducias de anos, algúns que marcharon sendo ben cativos e queren revisar a súa memoria, comprobar que aqueles eidos existiron algo máis ca nos seus recordos, para sentiren que perderon dúas veces. As mulleres volven hoxe cargadas de literatura, como Maria Rosa Iglesias López, unha activa militante da Diáspora en Arxentina, que na súa novela “Aurelia quiere oír” aborda a emigración, a integración nunha nova sociedade, co agravante dunha hipoacusia. É a vida vivida coma se corre unha maratón, sorteando duras probas de supervivencia, narrada coa voz desta muller que se expón ante nós con sinceridade e sen edulcorante, para que non esquezamos que as nosas nais, as nosas avoas -as nosas fillas, agora tamén- viviron, ou están a vivir, experiencias como a súa que son, daquela, tan nosas.
Como entender a Historia dun pobo sen fixar a ollada e a atención no papel xogado polas súas mulleres? En calquera recuncho do mundo son o alicerce sobre o que se constrúe a vida, gardan e comparten os coidados, sementan os afectos, son o primeiro libro no que nos aprenden a vida. Desde Galicia emigraron menos mulleres ca homes mais padeceron igualmente os efectos das ausencias, as viuvas de vivos e mortos que chamou Rosalía. A experiencia migratoria conleva desgarro vital e un trauma inevitable para quen parten e para quen quedan. É unha das que máis nos identifican con outros pobos diaspóricos nos S. XIX e XX: irlandés, xudeu, portugués, italiano. E nos tempos actuais, cos subsaharianos ou os sirios.
En breve -xa falla menos- viviremos un novo episodio electoral coas Autonómicas que, de non adelantarense polo contexto hiperactivo da política estatal, serán no outono de 2020. Non podemos esquecer que fóra da Galicia Territorial están residindo, con pasaporte español e dereito a voto, máis de catrocentas mil persoas que constitúen unha auténtica quinta provincia. Segue aberto o dilema da derrogación do voto rogado que fai desistir do seu dereito básico de cidadanía a moitedumes de mulleres e homes que seguen sendo “dos nosos”. Os erros en política poden ter difícil solución, pero, neste caso, só se precisa de vontade política e de facer un balanzo correcto do fracaso recollido. A novela de María Rosa Iglesias nos ven recordar que están fisicamente fóra do noso país, pero chantados con vontade e amor, no territorio simbólico da matria pola que traballamos todos, cada quen desde o seu lugar. Sorte María Rosa, e grazas por acender a nosa memoria, tantas veces durmida.

Comentario crítico sobre Sándalo no Faro de Vigo, de Francisco Martínez Bouzas.

No suplemento cultural do Faro de Vigo, Faro das Letras, do 20 de xuño pasado,  Francisco Martínez Bouzas publicaba este comentario crítico sobre a miña novela Sándalo. Quedo agradecida.

64718399_1735584696575505_1828569522974490624_n.jpg

Presentación en Vigo de Sándalo, de María Xosé Porteiro. Caderno da crítica.

b46826e6-5288-4b23-84bd-d471befa6a11.jpg

https://cadernodacritica.wordpress.com/2019/05/29/presentacion-en-vigo-de-sandalo-de-maria-xose-porteiro/

Publicado por Ramón Nicolás no seu blogue de crítica literaria: Caderno da Crítica.

Mañá, xoves 30 de maio, presentarase na Libraría Cartabón, ás 20:30 horas, a novela Sándalo, de María Xosé Porteiro. Se podes e queres asistir sentirás o arrecendo marabilloso desta proposta narrativa.

 

AELG: @mxporteiro fala aquí sobre os referentes e lecturas que alimentan a súa obra:

D22z1yTWkAEhDMZ.jpg

https://www.aelg.gal/centro-documentacion/autores-as/maria-xose-porteiro/videoteca/entrevista/2644/2-cales-son-os-referentes-as-lecturas-que-alimentan-a-tua-obra-e-que-circunstancias-biograficas-chas-facilitaron

A miña novela SÁNDALO “Es un homenaje a las miles de personas que emigraron” El Progreso, 24/5/19

https://www.elprogreso.es/articulo/cultura/es-homenaje-miles-personas-emigraron/201905241812291378190.html

María Xosé Porteiro: “Es un homenaje a las miles de personas que emigraron”

María Xosé Porteiro. EP
 María Xosé Porteiro. EP

La librería Trama acoge este sábado la presentación de ‘Sándalo’, el regreso de la periodista al mundo de la novela

“Nací en Madrid, pero podría haber nacido en Cuba, porque antes de los cuatro años no tengo recuerdos y los primeros que tengo son en el barco que llevaba a Cuba”. María Xosé Porteiro, periodista, política y escritora gallega, buscó en sus raíces, en su propia historia personal, para regresar después de 18 años al mundo de la literatura con ‘Sándalo’, una novela de ficción histórica con la migración como hilo conductor y que presenta este sábado en la librería Trama (12.30 horas) de Lugoacompañada del periodista Martín Fernández Vizoso, la artista Luz Darriba y el director de Galaxia, Francisco Castro.

Sociológica y políticamente, la migración ha formado parte de la trayectoria personal y profesional de Porteiro desde su primer recuerdo. Además de vivir en Cuba hasta los 14 años y ser parte de la revolución, fue delegada de la Xunta en Argentina y Uruguay, ponente del Estatuto de la Ciudadanía Española en el Exterior, portavoz de Asuntos Exteriores en el Congreso y miembro activo de las asambleas parlamentarias del Consejo de Europa. “Es mi pan nuestro de cada día”, reconoce.

He tenido que transformar a una persona que estaba dentro de mí en un personaje literario

Es por esto, precisamente, por lo ha tardado casi 40 años en corresponder a las palabras de un amigo suyo, escritor y lingüista gallego, que le pidió que escribiera sobre su experiencia en la emigración. “Es cierto que he tardado, pero lo he hecho porque nunca me había puesto en la piel, que realmente es la mía, de una persona que ha pasado por eso”.

Para Porteiro, ha sido un trabajo de distanciamiento que es “complicado de hacer a nivel psicológico”. La autora tuvo que transformar su propia experiencia en Cuba “en un personaje literario, porque no son unas memorias ni una autobiografía, es una novela con la que quiero ayudar, a través de mi experiencia, a que se comprenda y comparta algo que está muy oculto ya y que nadie recuerda, que es la cantidad de miles y miles de gallegos que se fueron en el siglo XIX. ¿Qué pasó con ellos? Algunos murieron, otros se hicieron ricos, otros crearon el mejor centro gallego del mundo. Es mi particular homenaje a todas esas historias”, dice la escritora.

Historias que, según Porteiro, valdrían para escribir mil novelas. “Ahora hay otra ola migratoria; diferente, pero la hay. En los jóvenes que se marchan existe ese desarraigo y ruptura en la mente. Y pueden volver, tienen móvil, pero siguen con ese corazón partido de no saber a dónde pertenecen. Imagínate cuando no se podía volver, cuando no había teléfono, cuando las cartas tardaban cuatro meses en llegar. Hay una gesta heroica de muchísimas personas cuyas vidas merecen ser contadas y homenajeadas”.

En Cuba ningún niño se muere de hambre y todo el mundo tiene posibilidad de acceder a una formación cultural

VIDA “ASEGURADA”. Sus 14 años en Cuba —desde 1956 hasta 1970— le han servido para entender bien una sociedad que, a pesar de las “penurias”, tiene la “vida asegurada”. “Han cuidado mucho la educación, no hay un solo niño que se muera de hambre y además, si te gusta la música o las artes, allí se le da tanto valor como aquí a una ingeniería. Seleccionan a los mejores y, sobre todo, todo el mundo tiene posibilidad de acceder a una formación cultural”, sostiene.

Algo que, si ocurriera en España, “habría muchos más artistas, creadores, de los que hay”. Porque en Cuba, “la música sale de cualquier esquina y nosotros pagamos mucho dinero por pasar unos días en un sitio donde gente vive toda su vida”.

Novidade (151): Sándalo, de María Xosé Porteiro. Caderno da Crítica.

Ramón Nicolás

9788491513193Desde Covardes, publicado en Ir Indo no ano 2001, ata SándaloMaría Xosé Porteiro desevolveu un amplísimo labor creativo noutros eidos como foron o ensaio e o xornalismo, pero non no territorio da novela en lingua galega.

Por iso o Caderno da crítica saúda este retorno materializado nunha novela suxestiva e ambiciosa que nos leva de Galicia a Cuba e de Cuba a Galicia nunha viaxe que comezou hai moitos anos e que aínda non concluíu.

Novela anunciada como un estímulo “dos sentidos e dos sentimentos”, tras recalar na Feira do Libro de Santiago, presentarase na cidade de Vigo a finais deste mes de maio. Sexa benvida Sándalo: seguiremos o seu arrecendo.

El territorio humano del lenguaje

significado-lengua-rolling-stones-768x384.jpg

En la mitología hindú, Kali simboliza la muerte y el tiempo, pero también es una poderosa figura femenina.

Estuve en la Córdoba argentina con ocasión de la Fiesta de la Palabra que acompañó al VIII Congreso de la Lengua Española para dar mi opinión sobre el lenguaje inclusivo, asunto que había quedado formalmente fuera del programa oficial de las Academias, pero fue  tratado en los actos organizados por el gobierno provincial. Lástima de oportunidad desaprovechada para abordar una demanda que no hará más que crecer, porque el reto lanzado por el feminismo no caerá en el olvido. La razón para no incluirlo fue «la escasa urgencia» del asunto, pero la empecinada realidad hizo que se denunciara por figuras de gran prestigio y entidad literaria, no casualmente del sexo femenino, que tuvieron intervenciones muy comentadas.

María Teresa Andruetto, escritora argentina ganadora del insigne premio de literatura infantil y juvenil Hans Christian Andersen, hizo un discurso de cierre del congreso calificado en las crónicas cómo crítico y magistral. Denunció que «de 250 ponentes de 32 países no hubo ni una sola mesa de discusión sobre la inclusión de género, vivamente presente en la agenda actual, tanto de América Latina como de España. El lenguaje inclusivo nos sitúa frente a la carga ideológica de la lengua, que habitualmente nos es invisible […]. Resulta pasmoso que no se incluyera siquiera una mesa de discusión sobre algo que está removiendo los pilares de nuestras sociedades». Previamente, la gallega-argentina Claudia Piñeiro, que participó en una mesa sobre literatura, oralidad y folclore, con un discurso ovacionado por impactante y conmovedor, criticó la «férrea oposición de muchos a que la lengua se modifique adoptando los usos introducidos por la perspectiva de género […], argumentando desde una supuesta superioridad, con subestimación y algo de prepotencia. Como el conquistador que impone sus reglas en otro territorio. Y en este caso, y en este siglo, el territorio no es geográfico, sino humano:  la mujer y los géneros no binarios».

Son dos ejemplos relevantes de la frustración generada por dejar fuera de los debates algo que alcanza a casi 300 millones de personas, tantas como el 52 % de la población del territorio contemplado. Pero, si no se trata con los medios, conocimiento y talante precisos por quien tiene las herramientas y autoridad institucional para hacerlo, la respuesta vendrá de la calle y llegará airada por la insensibilidad ante un reclamo natural en una sociedad que evoluciona.

La igualdad real entre los sexos precisa que la lengua española -y la gallega- consiga conciliar el género gramatical con el género social.

No obstante, y ya aquí, aplausos y alegría por la incorporación de Ana Romaní a la Academia Gallega, donde ya estaban Margarita Ledo, Marilar Aleixandre, Rosario Álvarez, Luz Pozo, Chus Pato y Fina Casalderrey. No perdemos la esperanza. Por primera vez en la historia somos la tercera parte del plenario.


O territorio humano da linguaxe

La Voz de Galicia. Opinión. Habitación propia.
MARÍA XOSÉ PORTEIRO 

 

Estiven na Córdoba arxentina con ocasión da Festa da Palabra que arrodeou o VIII Congreso da Lingua Española para dar a miña opinión sobre a linguaxe inclusiva, asunto que quedara formalmente fóra do programa oficial das academias, pero foi abondo tratado nos actos organizados polo goberno provincial.

Mágoa de oportunidade desaproveitada para abordar unha demanda que non fará máis que medrar, porque o reto lanzado polo feminismo non caerá no esquecemento. A razón para non incluílo foi «a escasa urxencia» do asunto, pero a teimuda realidade fixo que se denunciase por figuras de grande prestixio e entidade literaria, non casualmente do sexo feminino, que tiveron intervencións moi comentadas.

María Teresa Andruetto, escritora arxentina gañadora do insigne premio de literatura infantil e xuvenil Hans Christian Andersen, fixo un discurso de peche do congreso cualificado nas crónicas como crítico e maxistral. Denunciou que «de 250 poñentes de 32 países non houbo nin unha soa mesa de discusión sobre un tema como é a inclusión de xénero, vivamente presente na axenda actual, tanto de América Latina como de España! A linguaxe inclusiva sitúanos perante a carga ideolóxica da lingua, que habitualmente nos é invisible […]. Resulta abraiante que non se incluíse sequera unha mesa de discusión sobre algo que está a remexer os alicerces das nosas sociedades».

Previamente, a galega-arxentina Claudia Piñeiro, que participou nunha mesa sobre literatura, oralidade e folclore cun discurso ovacionado por impactante e conmovedor, criticou a «férrea oposición de moitos a que a lingua se modifique adoptando os usos introducidos pola perspectiva de xénero […], argumentando desde unha suposta superioridade, con subestimación e algo de prepotencia. Coma o conquistador que impón as súas regras noutro territorio. E neste caso, e neste século, o territorio non é xeográfico, senón humano: a muller e os xéneros non binarios».

Son dous exemplos relevantes da frustración xerada por deixar fóra dos debates algo que atinxe a case 300 millóns de persoas, tantas como o 52 % da poboación do territorio contemplado. Mais, de non tratarse cos medios, coñecemento e talante axeitados por quen ten as ferramentas e a autoridade institucional para facelo, a resposta virá da rúa e chegará airada pola insensibilidade ante un reclamo natural nunha sociedade que evoluciona.

A igualdade real entre os sexos precisa que a lingua española -e a galega- consiga conciliar o xénero gramatical co xénero social.

No entanto, e xa aquí, aplausos e ledicia pola incorporación de Ana Romaní á Academia Galega, onde xa estaban Margarita Ledo, Marilar Aleixandre, Rosario Álvarez, Luz Pozo, Chus Pato e Fina Casalderrey. Non perdemos a esperanza. Por primeira vez na historia somos a terceira parte do plenario.

 

Entrevista en Galicia Emigrante

download-1.png

https://ar.ivoox.com/es/galiza-emigrante-30-03-2019-audios-mp3_rf_34105044_1.html?fbclid=IwAR01mGP-hZyHeSuILoE2jQIHqJXteSi5dtvCwyZNBx4syVSFNAUVs9tJvgQ

O sábado 30 de marzo, entrevistáronme no programa de radio Galicia Emigrante, que se emite desde Bós Aires, a respecto da miña participación no Festival da Palabra, organizada polo goberno provincial de Córdoba co gallo do VIII Congreso da Lingua Española.