Xosé María Eyré: Crítica de Sándalo

https://ferradura.blog/category/uncategorized/

67961259_10215278554185057_4052075848755314688_n.jpg

crítica de SÁNDALO (María Xosé Porteiro, Galaxia)

DOUS POBOS UNIDOS POLO ATLÁNTICO

Título: Sándalo

Autora: María Xosé Porteiro

Editorial: Galaxia

@s galeg@s sempre fomos un pobo de emigrantes. Está no noso ADN. E non foi porque quixeramos, nin debido a un suposto “espírito aventureiro” que os fascistas teñen empregado para explicalo. Non, sinxelamente se debe a que case sempre tivemos que procurar o pan lonxe da terra, dunha Terra colonizada á cal a metrópole demostrou decontino que non lle intersaba nada, que así estaba ben, que os galegos marcharan e mandaran divisas para a casa. E non é moito o que se ten escrito na nosa literatura sobre a emigración. En concreto, se falamos da emigración a Cuba, se falamos de Cuba, o último que lembramos é o Sol de inverno co que Rosa Aneiros gañou o Xerais alá polo 2009. Obviamente, sempre e cando deixemos de lado o nome de Neira Vilas, pois ninguén coma el coñeceu a emigración cubana.

Nestas, María Xosé Porteiro ofrécenos esta Sándalo. O título, o mesmo título é un símbolo, pois seica a madeira de sándalo garda o arume durante moito tempo. É dicir, o sándalo ten un arrecendo que permanece e é perceptíbel durante moito tempo. Non podía acaer mellor a unha novela que nos fala das relacións entre galegos e cubanos ao longo de case 200 anos. A mesma autora coñeceu a emigración cubana de primeira man, pois viviu na illa caribeña entre os catro e os catrorce anos. Iso nótase moito na novela. Porque se hai algo que salientar sobre calquera outra cousa é a riquísima ambientación das historias e dos tempos que narra. Sen dúbida, o labor de documentación foi extraordinario, así se explica o nivel de pormenores a que autora é quen de chegar, ofrecéndonos descricións (tanto ten que sexan do XIX como do XX) realmente logradas e moi pormenorizadas. Tanto ten que se trate de acontecementos históricos, e polo tanto verídicos, como das ficcións dramáticas das personaxes novelescas. Porque, en definitiva, a novela resulta da conxunción de feitos históricos con outros ficticios.

Os feitos históricos que aquí aparecen van desde a mesma Constitución de Cádiz (1912) á revolta independentista cubana (con Martí de cabezaleiro), a independencia e despois a caída nas mans dos  estadounidenses (que controlaban todo o seu comercio), a revolta castrista e instalación dun rexime comunista, sen esquecer o tempo da República en España, o alzamento fascista, a vida gris do franquismo ou mesmo pasaxes que chegan ao 2015. Todo isto posto en relación coa propia historia de Galiza, co papel da masonería nas tentivas liberais do XIX (igual que as tiveran todas as revolucións independentistas americanas), coa estrea do Himno Galego en Cuba, co nacemento da Real Academia Galega, a construción do Centro Galego (que chegou a ter máis orzamento que o propio estado cubano) ou tamén a construción doutro centro, Hijas de Galicia, que atendese ás mulleres, xa que o Centro Galego era exclusivamente masculino. Aquí, a autora realiza unha denuncia clara do tratamento que se lles daba ás mulleres ( moitas veces sen outra saída que a prostitución), unha denuncia moi oportuna e que non debemos pasar por alto porque non é que a teñamos lido moitas veces. Como tamén se ocupa do nacemento da ideoloxía feminista na illa caribeña e a contribución que as galegas tiveron niso, como iniciadoras, pois todo ten lugar unha vez que Hijas de Galicia convoca tres congresos onde se debate a situación da muller.

Tamén o racismo e o clasismo son denunciados, racismo e clasismo nunha sociedade na que, porén, conviven afroamericanos, chineses e galegos (e asturianos) sen meirandes problemas. Igual que as diferentes relixións. Porén non deixa de ser unha sociedade racista e clasista.

A novela, presentada editorialmente dividida en seis libros ( o sexto bastante máis breve que os outros cinco) é de longo alento e está contada sobre todo en terceira persoa, mais de vez en cando acódese á primeira, por exemplo no “Diario de Quina”, que tamén serve como exemplo dos diferentes materiais desde a que se conta a novela, pois tamén hai cartas ou informes, por exemplo. Porén, o que máis caracteriza a novela, son os contínuos saltos temporais, e a continua alternancia de personaxes, a diferentes alturas da súa vida, o que fai que non sexa nada doado para o lector ou lectora armar un fío condutor da historia, máis ben, o lector ou lectora debe estar preparad@ para atopar calquera personaxe en calquera época. Si hai unha serie de personaxes centrais, Lumia, Leonarda, Xermán, Macorina, Shana, Quina…, unha serie de personaxes cun fondo dramático innegábel, mais limitado polo que vimos de dicir antes.

En defintiva, Sándalo é unha decidida aposta, unha arriscada aposta, por contar unha historia de emigarción que pon en contacto Cuba con Galiza (e Asturias, tamén hai personaxes de aí), unha historia dramática, que a emigración é un drama sempre, mais que ten o seu aquel de epopea. Velaí temos a Martí loitando pola independencia, velaí temos a Castro e ao Che loitando por unha revolución comunista, velaí temos o pobo galego emigrante ( que se fixo cargo dos traballos máis duros e pesados, aqueles que realizaban os escravos) capaz de erguer o impoñente Centro Galego. Son exemplos. E non cómpre esquecer o ilustradoras que poden ser estas páxinas cando nos falan de Curros Enríquez, de Rosalía de Castro, Concepción Arenal, Pardo Bazán, Martí ou a mesma Gertrudis Gómez de Avellaneda.

Velaquí a tentativa máis seria e convencida de escribir unha novela sobre a emigración a Cuba.

ASDO.: Xosé M. Eyré

Aurelia quere ouvir

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/opinion/2019/08/01/aurelia-quere-ouvir/0003_201908G1P14993.htm

download-2.jpg
La Voz de Galicia. Opinión. Habitación propia.
MARÍA XOSÉ PORTEIRO 

En Arxentina temos a nosa casa familiar tantos de nós… Tocamos a gaita e falamos galego con acento porteño. Fixemos cambiar o patronímico identificador dos españois polo de galegos, moito máis numerosos e con personalidade de seu como para representar o todo pola parte. E de alí nos veñen visitar, ao cabo de ducias de anos, algúns que marcharon sendo ben cativos e queren revisar a súa memoria, comprobar que aqueles eidos existiron algo máis ca nos seus recordos, para sentiren que perderon dúas veces. As mulleres volven hoxe cargadas de literatura, como María Rosa Iglesias López, unha activa militante da diáspora en Arxentina, que na súa novela Aurelia quiere oíraborda a emigración, a integración nunha nova sociedade, co agravante dunha hipoacusia. É a vida vivida coma se corre unha maratón, sorteando duras probas de supervivencia, narrada coa voz desta muller que se expón ante nós con sinceridade e sen edulcorante, para que non esquezamos que as nosas nais, as nosas avoas -as nosas fillas, agora tamén- viviron, ou están a vivir, experiencias como a súa que son, daquela, tan nosas.

Como entender a Historia dun pobo sen fixar a ollada e a atención no papel xogado polas súas mulleres? En calquera recuncho do mundo son o alicerce sobre o que se constrúe a vida, gardan e comparten os coidados, sementan os afectos, son o primeiro libro no que nos aprenden a vida. Desde Galicia emigraron menos mulleres ca homes, mais padeceron igualmente os efectos das ausencias, as viuvas de vivos e mortos que chamou Rosalía. A experiencia migratoria leva con seu o desgarro vital e un trauma inevitable para quen parten e para quen quedan. É unha das que máis nos identifican con outros pobos emigrantes nos séculos XIX e XX: irlandés, xudeu, portugués, italiano. E nos tempos actuais, cos subsaharianos ou os sirios.

En breve -xa falla menos- viviremos un novo episodio electoral coas autonómicas que, de non adiantarse polo contexto hiperactivo da política estatal, serán no outono de 2020. Non podemos esquecer que fóra da Galicia territorial están residindo, con pasaporte español e dereito a voto, máis de catrocentas mil persoas que constitúen unha auténtica quinta provincia. Segue aberto o dilema da derrogación do voto rogado que fai desistir do seu dereito básico de cidadanía a moitos mulleres e homes que seguen sendo dos nosos. Os erros en política poden ter difícil solución, pero, neste caso, só se precisa de vontade política e de facer un balanzo correcto do fracaso recollido. A novela de María Rosa Iglesias vénnos recordar que están fisicamente fóra do noso país, pero chantados con vontade e amor, no territorio simbólico da matria pola que traballamos todos, cada quen desde o seu lugar. Sorte María Rosa, e grazas por acender a nosa memoria, tantas veces durmida.

Sigue leyendo “Aurelia quere ouvir”

María Rosa Iglesias, autora de “AURELIA QUIERE OIR”

67225006_10157234901689870_7817536624199204864_n.jpg
Dedicado a María Rosa Iglesias, que hoxe presenta a súa novela “Aurelia quiere oir” na libraría Lila de Lilith, acompañada por Belén Regueira e Víctor Freixanes.
Non poderei asistir, pero aquí vai unha aperta grande e todo o desexo de que o seu paso por Galiza lle reporte todo o amor que merece.
AURELIA QUERE OUVIR
María Xosé Porteiro
En Arxentina temos a nosa casa familiar tantos de nós… Tocamos a gaita e falamos galego con acento porteño. Fixemos cambiar o patronímico identificativo dos españoles polo de galego, moito máis numerosos e con persoalidade de seu como para representar o todo pola parte. E dalí nos veñen visitar ao cabo de ducias de anos, algúns que marcharon sendo ben cativos e queren revisar a súa memoria, comprobar que aqueles eidos existiron algo máis ca nos seus recordos, para sentiren que perderon dúas veces. As mulleres volven hoxe cargadas de literatura, como Maria Rosa Iglesias López, unha activa militante da Diáspora en Arxentina, que na súa novela “Aurelia quiere oír” aborda a emigración, a integración nunha nova sociedade, co agravante dunha hipoacusia. É a vida vivida coma se corre unha maratón, sorteando duras probas de supervivencia, narrada coa voz desta muller que se expón ante nós con sinceridade e sen edulcorante, para que non esquezamos que as nosas nais, as nosas avoas -as nosas fillas, agora tamén- viviron, ou están a vivir, experiencias como a súa que son, daquela, tan nosas.
Como entender a Historia dun pobo sen fixar a ollada e a atención no papel xogado polas súas mulleres? En calquera recuncho do mundo son o alicerce sobre o que se constrúe a vida, gardan e comparten os coidados, sementan os afectos, son o primeiro libro no que nos aprenden a vida. Desde Galicia emigraron menos mulleres ca homes mais padeceron igualmente os efectos das ausencias, as viuvas de vivos e mortos que chamou Rosalía. A experiencia migratoria conleva desgarro vital e un trauma inevitable para quen parten e para quen quedan. É unha das que máis nos identifican con outros pobos diaspóricos nos S. XIX e XX: irlandés, xudeu, portugués, italiano. E nos tempos actuais, cos subsaharianos ou os sirios.
En breve -xa falla menos- viviremos un novo episodio electoral coas Autonómicas que, de non adelantarense polo contexto hiperactivo da política estatal, serán no outono de 2020. Non podemos esquecer que fóra da Galicia Territorial están residindo, con pasaporte español e dereito a voto, máis de catrocentas mil persoas que constitúen unha auténtica quinta provincia. Segue aberto o dilema da derrogación do voto rogado que fai desistir do seu dereito básico de cidadanía a moitedumes de mulleres e homes que seguen sendo “dos nosos”. Os erros en política poden ter difícil solución, pero, neste caso, só se precisa de vontade política e de facer un balanzo correcto do fracaso recollido. A novela de María Rosa Iglesias nos ven recordar que están fisicamente fóra do noso país, pero chantados con vontade e amor, no territorio simbólico da matria pola que traballamos todos, cada quen desde o seu lugar. Sorte María Rosa, e grazas por acender a nosa memoria, tantas veces durmida.

Comentario crítico sobre Sándalo no Faro de Vigo, de Francisco Martínez Bouzas.

No suplemento cultural do Faro de Vigo, Faro das Letras, do 20 de xuño pasado,  Francisco Martínez Bouzas publicaba este comentario crítico sobre a miña novela Sándalo. Quedo agradecida.

64718399_1735584696575505_1828569522974490624_n.jpg

Presentación en Vigo de Sándalo, de María Xosé Porteiro. Caderno da crítica.

b46826e6-5288-4b23-84bd-d471befa6a11.jpg

https://cadernodacritica.wordpress.com/2019/05/29/presentacion-en-vigo-de-sandalo-de-maria-xose-porteiro/

Publicado por Ramón Nicolás no seu blogue de crítica literaria: Caderno da Crítica.

Mañá, xoves 30 de maio, presentarase na Libraría Cartabón, ás 20:30 horas, a novela Sándalo, de María Xosé Porteiro. Se podes e queres asistir sentirás o arrecendo marabilloso desta proposta narrativa.

 

«Unha mestra de Mondoñedo promoveu a atención a galegas prostituídas en Cuba» Andrea Lopez Chao aparece na novela «SÁNDALO», de María Xosé Porteiro

61349903_2359712290943645_2619299532181078016_n.jpg

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/amarina/2019/05/26/span-langglunha-mestra-mondonedo-promoveu-atencion-galegas-prostituidas-cubaspan/0003_201905X26C12991.htm?utm_source=twitter&utm_medium=referral&utm_campaign=twmar&fbclid=IwAR3HtMz1ZsZ2M5OdAWJY88_GjIDY2-XwgLPOIW7GidOgHZ8Jyojr2b4CBiQ

LUGO / LA VOZ 

 

Sostén María Xosé Porteiro que escribir é terapéutico. Ela leva facéndoo toda a vida. Como xornalista e como escritora. Sándalo, a súa segunda novela, unha obra «con corpo de relato estimulante dos sentidos e dos sentimentos», acaba de ver a luz e onte presentouno na cidade de Lugo, en Trama. Alí estivo acompañada da artista plástica Luz Darriba, do xornalista Martín Fernández Vizoso e do director xeral de Galaxia, Franciso Castro, o home que empurrou a Porteiro a converter nun libro historias que xa estaban na súa mente e na súa vida. «Francisco é o pai por poderes desta novela», asevera.

-Que é «Sándalo»?

-«Sándalo» é unha novela de ficción histórica que transcorre no decurso de dous séculos entre Cuba e Galicia. Estamos falando dunha relación transatlántica no tempo e no espazo. Ademais de fitos históricos, contén esa parte sociolóxica de Galicia que é a da diáspora, a migración. Unha vez que vin a novela escrita, que non era o meu propósito, decátome de que hai unha homenaxe ao inmenso traballo feito por milleiros de homes e mulleres nosos que fixeron unha auténtica epopea durante máis dun século axudando a construír unha sociedade nova lonxe da súa, pero sen perder os vínculos, e que xa temos incorporado. Galicia non sería a Galicia de hoxe se non existise a Galicia de ultramar.

-Di que non era o seu propósito escribir a novela.

-Eu son emigrante e proveño dunha familia na que as migracións a América comezaron no século XIX. Temos mil historias contadas arredor dunha mesa e dun café que levo toda a vida escoitando. É algo moi presente na miña vida, na miña forma de entender o lugar onde estou. A revolución cubana pilloume alí, teño moitas vivencias desa época e o que fixen foi novelalas, pero a novela comeza en 1823, e daquelas non estaba alí (risas). Hai unha parte que ten moito que ver con vivencias reais noveladas.

-«Sándalo» é unha colección de pequenas historias que se suceden ao logo de dous séculos?

-En Sándalo hai o que te atopas na rúa, multitude de persoas diversas que coinciden e conflúen ou que van en paralelo vivindo as mesmas situacións. Ten unha estrutura non canónica, é unha novela que podes comezar a ler por calquera dos capítulos e en calquera momento vas atopar o fío que a une. Non é principio, nó e desenlace. Todo flúe de maneira aparentemente anárquica e todo ten unha lóxica.

-Na obra poden atoparse protagonistas da Fonsagrada, de Ribeira de Piquín,… por que?

-A Galicia que me inspira é esta, é a da miña familia, que é de Pol, de Ribeira de Piquín, sigo tendo moita familia aquí, e esta é a Galicia coa que contacto na miña nenez cando vou a Cuba e tamén cando retorno, aínda que vivo en Vigo. As historias que me conta miña avoa son as do nacemento do Pedragal do Irimia. É unha raíz moi lóxica para min. Ademais, despois da zona de Ortigueira, esta comarca de Lugo e da Mariña foi a que máis xente mandou para alá.

-Na súa novela aparecen personaxes que foron reais?

-Si, pero non polo seu nome. Si aparece a directora do Plantel Concepción Arenal do Centro Galego da Habana, Andrea López Chao, que é unha mestra de Mondoñedo que queda viúva e marcha para Cuba a principios do XIX ela soa. É unha muller de tal inquedanza persoal e tal personalidade que, por oposición, consigue a praza de directora do Plantel. É ela quen promove a creación do centro Hijas de Galicia para atender a mulleres prostituídas galegas que moitas acaban na cadea, outras necesitaban atención médica… É o único caso que existe no mundo de mulleres emigrantes en situación de prostitución que se organizan para prestarse axuda mutua.

-Pode dicirse que «Sándalo» vindica o feminismo?

ADVERTISEMENT

-As mulleres emigrantes, que eran o 15 % da masa migratoria no momento de maior fluxo, nas dúas primeiras décadas do século XIX, estiveron totalmente opacadas, non se falou delas. O feito de que moitas foran traficadas é en moitos casos segredo de familia que ninguén quere recordar. Pero eu si. Paréceme moi importante porque están na historia, non na oficial, pero si na real. É un xeito de ser veraces e de entender que si se empoderaron cando as que conseguiron salvarse e axudarse unhas a outras se constitúen nun centro de gran relevancia. Hijas de Galicia foi o centro obstétrico máis importante de América Latina do século XX e participou nos primeiros congresos feministas de Cuba. Isto forma parte do contexto literario, pero é realidade.

 

NAVEGAR É PRECISO. Presentación de Sándalo, por Luz Darriba. Lugo, 25/5/19

O privilexio de coñecer a persoas extraordinarias deixanos estes galanos. Luz Darriba aceptou participar na presentación que fixemos na Libraría Trama, de Lugo, e escribiu esta marabilla que, co seu permiso, traio ao meu blog. Naquela ocasión estiven acompañada tamén polo Director da Editorial Galaxia, Francisco Castro, e polo xornalista lugués, Martín Fernández Vizoso.

download.jpg

Link: https://navegarespreciso.wordpress.com/?fbclid=IwAR3-fGSQxVGIrJrEyN5Lmd72O0TW3zoyAHQsQzzh92rw68UWH-sYKRh0dRo

NAVEGAR É PRECISO

Luz Darriba, Lugo 23 de maio de 2019

A experiencia de entrar mo mundo de Sándalo é moi fonda. Pode que teña que ver coa impresión, a apelación aos sentidos que xorde da propia aroma, unha palabra que recende dende o papel, os distintos aromas que impregnan a novela toda, o olor a rúas quecidas ao ritmo lento e trepidante á vez do Caribe, naquela Cuba que abraiaba ao mundo co seu desenvolvemento precoz respecto ao resto de Latinoamérica, e mesmo respecto da península. Esa illa marcada polo sol do trópico, pola inmigración galega, polos milleiros de persoas escravizadas que levaron dende África, por esa poboación orixinaria á que frei Bartolomeu das Casas chamou guanahatebeysiboney e taína, que, aínda que decimada polo conquistador e a súa ringleira de enfermidades e pestes, deixou tamén a súa indelébel pegada.

En Sándalo as comidas recenden, as paisaxes recenden, a mar recende, as roupas tan propias do Caribe estabelecen con nós un contacto visual permanente, as conversacións están cheas de ardor e até o amor, en todas as súas etapas, non falta nesta novela. Unha novela que non podía quedar a medias en nada porque está escrita por unha muller que colleu a vida e a puxo de fular, coma quen se abriga con ela, a acomoda, a embelece, a distingue. Xa sabedes, hai xente que vive e xente que honra á vida. E esta señora honra a vida.

E, xa que logo, estamos diante dunha obra coral e universal que, non por azar, fala de nós. Fala dun pobo migrante por excelencia; un pobo que deixou a súa pegada no mundo de mil e unha maneiras. Fala tamén de Cuba, a Perla das Antillas, a illa lagarto verde tan chea de contidos que dun xeito ou outro nos interpela e reclama permanentemente.

Sándalo está dividida, é un dicir (porque escapa a calquera clasificación) en cinco libros, que, coma unha colcha de farrapos van unindo as doas dun colar que rematan ao final tecidas por unha redeira das palabras e dos pensamentos, que ganduxou a vida de varias xeracións tras dun relato sorprendente, fantástico e familiar ao mesmo tempo. E falo dunha rede porque nos vai enredando até quedar completamente subxugadas pola experiencia Sándalo. Unha madeira dun olor moi penetrante e persistente.

luz-darriba-e7f12605-39f3-45cd-a2f3-1196a3ecbad2.jpg

A árbore sándalo, que vén da India, aínda que atopou na nosa América un xeito moi semellante de supervivencia, é unha especie sagrada que se utiliza en rituais, e cuxa tala está penalizada. Vive os cen anos dunha longa vida humana, aínda que, nesta novela, a forza do sándalo nutre aos moitos personaxes entran e saen ceibes do tempo e da distancia, teñen raíces, mais tamén teñen alas. En torno ao nome desta novela tamén hai algo sagrado, algo dos misterios transmitidos de xeración en xeración, dos secretos familiares, das vidas únicas que instalan neste mundo esa única mirada. Porque Sándalo é unha novela, para min inclasificábel, que tira do almacén da biografía, mais tamén da biografía da humanidade. En Sándalo a Historia con maiúsculas abre paso a ducias de historias, con minúscula e non por iso menos importantes. Historias dentro da historia, historias das persoas anónimas que se mesturan coas historias de moitas xente cuxos nomes coñecemos por estar non libros de Historia. E como as persoas de calquera índole son iso, persoas, viven as súas vidas, constrúen realidades paralelas, deixan un legado, aman, odian e morren. E todo isto está recollido en Sándalo, dende Martí ou Del Riego até a famosa Macorina á que lle cantou Chabela Vargas. Dende Curros Enríquez a un Laxeiro ao que non se lle pon nome, mais sabemos que só pode ser el, co estigma do «Pintamonas», o alcume que nos poñen aos artistas nalgún momento, as veces eterno das nosas vidas. E, por suposto, en Sándalo vive un anaco o Picasso latinoamericano, Wilfredo Lam.

Todo en Sándalo e descubrimento ou outra ollada sobre feitos dos que coñecemos a visión oficial, entendendo por oficial ao que marca o poder en cada momento, en cada etapa. Aquí se intúe, se redescubre a posibilidade de que tal o cal personaxe tivese unha alma humana, non só de frío bronce de estatua. E mentres se tecen e destecen vidas e circunstancias históricas que afectan esas vidas, vai e se nos atravesa unha guerra de independencia e unha apropiación da illa de Cuba por parte do imperialismo ianqui nacente; e unha república en España que prometía esperanza, educación, respecto, liberdade, xustiza, igualdade, prosperidade, e que por todas esas razóns e destruída coa máis grande ruindade nunca vista. Despois esa salvaxe guerra de exterminio e ao acabar a paz dos cemiterios. Todo isto e vivido e revivido polos personaxes de Sándalo, así como tamén se intúe o nacemento dunha revolución e duns revolucionarios como o querido Che Guevara, que entrecruza parte do seu breve andar pola terra con esta madeira de sándalo. Historias e intrahistorias, realidades ficionadas para tecer esa rede cativadora que lea nunha lectura que malia as 400 páxinas nos sabe a pouco.

images-1.jpg

En Sándalo hai denuncia e hai vitorias, hai fracasos e derrotas e tamén risas e esperanza. Cústame atopar o que non hai, porque vén provista de todo. A masonería, os ritos africanos e a santería que agroma na illa, as desgrazas propias das mulleres por seren mulleres, a alegría das mulleres por seren mulleres e a ensinanza e a bravura das pioneiras. Tamén pasan por Sándalo Rosalía e Concepción Arenal e dona Emilia Pardo Bazán, e as «literatas» e feministas cubanas, como Gertrudis Gómez de Avellaneda, a autora de Sab, a que se considera a primeira novela antiescravista, e as que loitaron polos dereitos de todas, as sabias, as masonas, as republicanas, as vermellas, as anarquistas, as prostituídas, ás mulleres que curan, as ceibes, as mulleres libres que loitaban pola liberdade das e dos demais. E tamén, como non podía ser doutro xeito tratándose de Cuba e de Galicia en Sándalo hai música. Orquestras completas de tres, páilas, güiros e trompetas, e até o piano do mesmísimo Beni Moré, que non podía faltar á cita. E por suposto baile, son que se expande coma o recendo e penetra na «ialma», como dicían daquela.

Parece que vos contei moito, mais non contei ren. Porque en Sándalo hay, ademais, intriga, espionaxe, toques de santos iorubas, misterios sen resolver e traizóns que non se esquecen, e que, como a memoria, chimpan no noso peito pola noite pedindo reparación. Sándalo é unha aventura en parte vivida e contada coa ollada dunha nena, dunha adolescente e dunha muller, todas elas unha, que pregunta e se pregunta a si mesma, que descubre universos paralelos ao carón da súa casa, que atravesa os océanos en milleiros de viaxes de ida e volta, nos cales non conseguiu xamais esquecer o son das ondas rompendo contra o malecón habaneiro, o entrañábel das amizades e dos primeiros amores, e o recendo inconfundíbel da madeira de sándalo.

  • – – – – –

 

  • Grazas, Luz! é unha grande honra para min disfrutar da túa amizade e das túas ensinanzas.