Tereixa Navaza. O seu nobelo, no Fío de Penélope co Consello da Cultura Galega.

O Consello da Cultura Galega está a desenvolver unha actividade que permite visitar os seus fondos para construir un percorrido vinculado a algunha temática de interese. As xornadas de homenaxe a mulleres pioneiras en Galicia que ven organizando a Comisión de Igualdade están a ser o eixo arredor dos que se seguen os nobelos de cadansúa protagonista.

Neste caso, eu fago de guía polo nobelo de Tereixa Navala que nos conduce ao mundo da comunicación e o feminismo en Galicia.

Entrade no link seguinte e teredes acceso aos documentos audiovisuais que vos presentamos:

http://consellodacultura.gal/especiais/o-fio-de-penelope/detalle.php?c=6546&fbclid=IwAR2mjuetZaBKdXn9skZVrXwQAzySZhHEgrCwDRsNRAS6LgmgRGkfYERv6Zk

 

A propósito de #Sándalo e Rafael Del Riego. Memorias republicanas.

29d5b962-5b80-43ec-8b68-f72277796227.jpg

14 de Abril de 2014

Quen foi, entre outras cousas, Capitán Xeral de Galicia, Rafael del Riego, inspirou a miña novela Sándalo.

93430299_10217293612720261_3183365425480073216_o.jpg

Hoxe fágolle unha homenaxe que comparto con vós, pois no aniversario da Segunda República, o famoso Himno de Riego ten un lugar preminente, e porque paga a pena revisar a historia do S. XIX para entendermos o presente deste noso país.

475bb6ec-30ff-4a6a-b027-2d97a3a6495b.jpg

Sempre que vou a Tineu, terra da miña nai, fago unha visita ao monumento, situado preto da entrada do cimeterio, que lembra a memoria de quen deron a vida polas ideas de liberdade que Riego, nado alí, exemplifica.

ef4b0b42-e768-433a-bb41-b948485b44b8.jpg

Unha queridísima amiga chamoume hoxe para dicirme que xa non podía pensar na historia republicana de España sen lembrarse de Sándalo, e foi unha grande alegría. Outra, foi saber que na wikipedia falan de Sándalo como a obra na que Del Riego entra na literatura galega.

92956312_10217293614800313_8922644920779407360_o.jpg

Ambas as dúas noticias, son unha inmensa honra para min.

FRANCISCO: gira papal para reavivar la fe (reflexión sobre el Papa en Latinoamérica)

papa_nu_guazu_t670.jpg

El papa Francisco saluda a su llegada para celebrar la misa del domingo 12 de julio de 2015, en “Ñu Guazu”, una base militar en Asunción (Paraguay). Francisco celebró una misa multitudinaria que cerró su gira por Latinoamérica en la que también visitó Ecuador y Bolivia.

http://eltiempolatino.com/news/2015/jul/15/francisco-gira-papal-para-reavivar-la-fe/

El Tiempo Latino (The Washington Post, en español)

15 de Julio de 2015

Texto: María Xosé Porteiro / Fotos: Alfredo Duarte Pereira

EL PAPA DEL NUEVO MUNDO

La visita del Papa a Ecuador, Bolivia y Paraguay para “reavivar la fe” de los católicos, adquiere un especial relieve porque supone apoyar a una Iglesia latinoamericana, lastrada por las restricciones doctrinales de papados anteriores. Parece llegado el momento de recuperar la esencia de la Teología de la Liberación, resucitada, cual Ave Fénix, por un Papa que ya en su visita a Brasil mostró indicios de un sesgo pontifical totalmente renovado.

Este viaje se produce en un momento de caliente actualidad para la figura de Jorge Bergoglio, el cardenal argentino que llegó al papado para colocar a la Iglesia en el siglo XXI.

Algunos medios le llaman el Papa del nuevo mundo, reflejando certeramente su procedencia aunque, probablemente, lo que en realidad pretenda y ansíe es ser el Papa del mundo nuevo, con una iglesia renovada y preparada para afrontar el cambio de ciclo que vive la Humanidad.

No estamos ante una elección casual. Según el Latinobarómetro, en menos de dos décadas en 18 países latinoamericanos, los católicos pasaron de ser el 80% al 67% de la población. La diferencia se fue a favor de los evangélicos.

Para situar a este Papa reformador, humanista, anticapitalista y ecologista, que se inspiró en Francisco de Asís para escoger su nombre, vemos como a sólo dos años de su llegada al Vaticano ha conseguido concentrar en su figura, y sobre todo en sus hechos, una extraordinaria atención.

A nadie deja indiferente. Acabamos de conocer su Encíclica Laudato si’, sobre la cual el articulista español Ramón Rouco decía en El Digital de Tenerife que “pone de relieve el rotundo cambio que ha supuesto que el cardenal Bergoglio sea el Pedro del siglo XXI.

Los sectores más conservadores están muy preocupados por el contenido netamente ecologista de la mencionada encíclica. No existe vuelo papal sin declaraciones rompedoras, llenos de un sentido crítico y ético, impropio de la anquilosada Iglesia Católica”.

La frescura y renovación de sus mensajes es el mayor estímulo para generar un interés generalizado hacia las nuevas ideas que salen de esa factoría vaticana que es el cerebro y el equipo de colaboradores del nuevo Papa.

Recientemente supimos de su trascendental intervención en el nuevo escenario de normalización de relaciones entre EE.UU. y Cuba, antes de la última Cumbre de las Américas. Aquí vemos al estadista que sobresale por su enorme influencia y capacidad de concordia para unas relaciones internacionales necesitadas de sensatez y generosidad.

No estamos ante la primera ocasión en que su mano se percibe, con la discreción precisa, ayudando a resolver desencuentros, pero en este caso concreto —como en su firme interés en la finalización del conflicto entre Israel y Palestina— afronta la tarea hercúlea de ayudar a derribar muros inabordables, con la fuerza de sus convicciones, fe en la propia capacidad y una buena voluntad que se muestra siempre inquebrantable.

Sabe que es muy complicado modificar realidades sin la capacidad de variar voluntades.

Nada puede ser igual para la Iglesia a partir de esta nueva etapa. Francisco lo ha comprendido como nadie y a ese mundo nuevo donde las relaciones humanas tienen nuevos medios para socializarse, se dirige con todos los recursos a su alcance, tanto desde el balcón de la Plaza de San Pedro, la cabina de los aviones en los que realiza sus viajes oficiales acompañado por periodistas o las redes sociales.

El manejo de los medios, particularmente con el uso incansable que hace de su palabra escrita en exhortaciones y encíclicas, y continuando con el ir y venir de confirmaciones y desmentidos con mensajes atribuidos a él que incendian las redes e incluso a medios más convencionales, es inteligente y moderno. La elección de los mensajes es cualquier cosa menos arbitraria.

Pero Francisco no renuncia al contacto directo. En esta visita a América Latina hay millones de personas asistiendo a las misas que celebra en Ecuador, Bolivia y Paraguay, muchas de ellas al aire libre. Sólo en Ecuador le han recibido más de un millón de personas y tendrá el caluroso recibimiento del presidente Correa que se confiesa católico.

La visita a Bolivia es histórica, no sólo en el aspecto religioso, pues algunos medios próximos al gobierno de Morales confían en su intercesión ante Chile para buscar una salida al mar reivindicada históricamente.

Por último, Paraguay, país hacia el que ya demostró una especial sensibilidad en Argentina, preocupado por la situación de la numerosa y empobrecida emigración que busca una salida vital en la nación del cono sur.

Pensando en Juan Pablo II, sus gestos colmaban los medios de noticias aunque su mensaje no tuvo la ambición de modificar el rumbo de la Iglesia e incluso recuperó formas y maneras de épocas que se creían superadas.

Aunque no dinamizó a la Iglesia católica, supo situarla en los medios y su presencia se hizo normal en los noticieros de todos los países, pero sin propiciar el debate de contenidos ni desde el propósito de despertar conciencias. Fue un regreso a la ortodoxia, no a la heterodoxia.

Francisco también tiene continente. Pero, sobre todo, tiene contenido. Es su gran catequesis. No reza sobre los Salmos en sus discursos. Por el contrario, realiza constantes alusiones a temas actuales y candentes.

Ya no es tiempo de sermones sino de transmitir emociones. Llama a la dignidad del ser humano, a la humildad de la Iglesia, a reconstruir puentes entre diferentes y aunar voluntades en pro de una justicia social que restituya a los descartados, a favor de una equidad que sitúe a la ética como pasaporte a ese mundo nuevo.

Si Juan Pablo II será recordado por haber sido el símbolo de la desaparición del Telón de Acero y el desmantelamiento del comunismo al ser el primer Papa procedente de un país de la órbita soviética, posiblemente Francisco pase a la posteridad como el Papa que luchó contra los males de un capitalismo convertido en el gran Becerro de Oro ante el que se encuentra postrada la Humanidad.

Será el Papa que intentó acoger en la Iglesia a esa mayoritaria parte de seres humanos proscritos por unos prejuicios que sólo favorecieron el languidecimiento de la comunidad católica.

Quizás sea recordado como el Papa que defendió a ultranza los derechos humanos.

——————————————————————————————————————

Porteiro es escritora y periodista.

maria.xose.porteiro@gmail.com

https://mxporteiro.wordpress.com

A Valedoría do pobo de Galicia é noticia en Europa

ombudsmen

https://eno.ombudsman.europa.eu/home/news/maincontent/enonews-304.html

A Valedoría do pobo refuerza el trabajo por la pandemia del coronavirus

Date of article: 09/04/2020

Daily News of: 14/04/2020

Country:  Spain – Galicia

Author: Regional Ombudsman of Galicia

 

Las personas y la sociedad entera están respondiendo con altas dosis de responsabilidad y solidaridad a la pandemia del coronavirus. Las instituciones deben estar a la altura de ese esfuerzo individual y colectivo, en especial las encargadas de la defensa de los derechos de la ciudadanía. La Valedoría do pobo sigue aplicando todos sus esfuerzos y poniendo todos sus medios humanos y materiales al servicio de la ciudadanía, y más en una situación de amenaza de la salud pública y de confinamiento domiciliario como la que estamos viviendo, pues bajo estos condicionantes los derechos ciudadanos se encuentran limitados en su ejercicio. Desde el primer día hábil siguiente a la declaración del estado de alarma, la Valedoría do Pobo ha sustituido la actividad presencial de su personal por el teletrabajo. Sin solución de continuidad, se ha mantenido la actividad institucional, recibiendo y tramitando las quejas ordinarias, iniciando investigaciones de oficio y manteniendo contacto fluido con las organizaciones y entidades sociales.

INVESTIGACIONES DE OFICIO 

Iniciamos investigaciones de oficio en varios ámbitos relacionados con la pandemia. Destacamos: una primera actuación para comprobar la accesibilidad y atención de los Centros de Información a la Mujer durante el estado de alarma; las dificultades para solicitar ayudas por violencia de género dada la carencia de certificados digitales y la imposibilidad de acudir a los servicios de manera presencial; para mantener las prestaciones de inclusión social y acelerar las pendientes de resolución durante el estado de alarma; actuaciones en materia de vivienda ante la crisis sanitaria derivada de la Covid-19; la situación del sector marisquero gallego por la crisis de la Covid-19; el estado de tramitación de las ayudas a las entidades de defensa de los derechos de las personas con discapacidad; las medidas adoptadas para la recogida de residuos de pacientes en aislamiento domiciliario por la Covid-19; y la prórroga del tiempo de permanencia en una vivienda expropiada para la construcción de un parque público, acordando la entrega de las llaves cuando finalice del estado de alarma.

TRAMITACIÓN INMEDIATA

La Institución ha recibido varias quejas en relación con la pandemia, que, conjugando urgencia y menor impacto procedimental, ha tramitado con la precisa inmediatez y ausencia de formalismo.

En algunos casos, la situación afecta a colectivos o personas en situación de especial vulnerabilidad. Así sucede en el caso de la falta de un servicio diario y las 24 horas de intérprete de lengua de signos para la atención sanitaria de las personas sordas, así como las carencias de accesibilidad para esas personas en la información necesaria para luchar contra el coronavirus; en el mismo sentido, la dificultad para acceder a medios de subsistencia de las familias dedicadas a la actividad de venta ambulante; el corte del suministro eléctrico durante la vigencia de estado de alarma; o la falta de suministros alimenticios o de primera necesidad a las personas que los recibían de entidades sociales.

Algunas de las más importantes cuestiones señaladas relativas a investigaciones de oficio y quejas ya han tenido una respuesta positiva por parte de las administraciones competentes.

OTROS ASUNTOS

Otros asuntos abordados en las quejas son: la exclusión de las ayudas por la COVID-19 a los autónomos en régimen de estimación por módulos; la falta de medidas en relación con la persistencia de la obligación de pago de alquileres en los pisos de estudiantes que se han desocupado durante el estado de alarma, a diferencia de las medidas adoptadas en la red universitaria de residencias; la alegación de la falta de garantía de derechos digitales en amplias zonas del rural gallego, con insuficiencia de cobertura de internet o ancho de banda, lo que ocasiona problemas para continuar la formación académica on line o la realización de tareas escolares; o la restricciones de movilidad en relación con los acompañantes de los enfermos oncológicos que reciben tratamiento de quimioterapia.

En la lucha contra la pandemia hay que proteger la salud de las personas, cuidar a los que nos cuidan, dar atención a los colectivos vulnerables y desfavorecidos, y sentar las bases para un restablecimiento sólido de la actividad.

Las inquietudes relativas a la ausencia de equipos de protección y de pruebas PCR fueron comunicadas a la Valedoría desde el momento inicial de la declaración del estado de alarma. Tramitamos las quejas e iniciamos investigaciones de oficio para abordar la cuestión planteada en relación con el personal sanitario, sociosanitario y de ayuda en el hogar. En caso de denuncia de ausencia de EPIS en empresas privadas informamos sobre la posibilidad de poner los hechos en conocimiento de la inspección de trabajo. Contactamos también con el Defensor del Pueblo, a la vista de que la normativa emanada del Estado establecía condiciones relativas al manejo del material.

Las personas mayores sufren un mayor riesgo por el COVID-19 que las convierte en personas especialmente vulnerables. Recibimos también quejas sobre la situación de algunas residencias de personas mayores. Tramitamos las quejas e iniciamos investigación de oficio para conocer con detalle las actuaciones que se están llevando a cabo. 

En todas aquellas actuaciones y servicios que quedaron sometidos a las autoridades competentes señaladas en el Real Decreto 463/2020, de 14 de marzo, por el que se declara el estado de alarma para la gestión de la situación de crisis sanitaria ocasionada por el Covid-19, trasladamos el asunto al Defensor del Pueblo, en aplicación de los principios básicos de coordinación y cooperación previstos en el artículo 12.2 de la Ley Orgánica 3/1981, respetando siempre lo establecido en la Constitución y en el Estatuto de Autonomía.

Iniciamos investigación que trasladamos al Defensor sobre la necesidad de modificar el Real Decreto 463/2020 para incluir una regulación sobre la suspensión del régimen de visitas durante el estado de alarma. Trasladamos al Defensor la queja sobre la discriminación por las diferentes medidas adoptadas por el Gobierno para la protección de las personas con un ERTE y los que son objeto de despido definitivo en contratos temporales. En otros casos hemos trasladado al Defensor la situación de empleados de empresas públicas o sociedades estatales con particulares circunstancias a causa de la pandemia, o las propuestas de sanción por incumplimiento del deber de confinamiento cuando concurrían circunstancias excepcionales, pero no previstas entre las actividades permitidas tras la limitación de la libertad de circulación.

COMUNICADOS PÚBLICOS

La Institución ha emitido comunicados públicos con la finalidad de solventar problemas que han surgido o pudieran surgir con relación a la pandemia. Hicimos un comunicado llamando a la solidaridad y a la responsabilidad para evitar determinadas conductas discriminatorias hacia determinados colectivos, particularmente hacia el Pueblo Gitano. También difundimos una comunicación sobre los derechos de las personas con discapacidad en la emergencia sanitaria, en la que entre otras cosas resaltamos la importancia mantener un contacto permanente con las entidades de defensa de esos derechos, lo que por nuestra parte estamos haciendo de forma directa y frecuente. Hoy mismo, 8 de abril, se celebra el día del Pueblo Gitano, por lo que emitimos un comunicado de apoyo con esa ocasión, llamando la atención sobre la necesidad de remover los perjuicios y de promover la inclusión contando con las mujeres, los hombres, las niñas y los niños gitanos (el detalle de esas comunicaciones se encuentra en nuestra web).

FALAMOS DE FEMINISMO

El foro “FALAMOS DE FEMINISMO” se mantuvo activo y subimos dos publicaciones sobre “mujer y coronavirus”. Difundimos las recomendaciones de las autoridades sanitarias sobre la situación de las mujeres embarazadas y las pautas a seguir con los recién nacidos con Covid-19”.

REFORZAMOS NUESTRO COMPROMISO          

La Valedoría es consciente de la extrema situación que generó la pandemia y que motivó la declaración del estado de alarma y de ahí el propósito para que nuestra labor en defensa de los derechos de los ciudadanos, en esta situación de emergencia sanitaria y social, se materializara sin restar energía ni esfuerzos a las autoridades y a las personas que, en primera línea, se ocupan de la gestión de las consecuencias de la pandemia.

Reforzamos nuestro compromiso informando a través de este comunicado y de comunicados sucesivos sobre las actuaciones que se llevan a cabo relacionadas con la pandemia y el estado de alarma.

Read More

Apuntamentos biográficos de María Xosé Porteiro.

Cunqueiro.jpg

Mauro Panizo, M. X. Porteiro, X. A. Perozo e Alvaro Cunqueiro, no Xurado do Premio MONTESOL. 1976.

Publicado en Vigo. 02/02/2020

INFANCIA E MOCIDADE

María Xosé Porteiro naceu en Madrid, o 25 de maio de 1952, nunha familia galego-asturiana. Con catro anos emigrou a Cuba coa súa nai e o seu pai e alí viviu ata os 14. Na Habana fixo os tramos de ensino primario e secundario. En 1966, cando chegou a Galicia levaba mediado o último curso de secundaria e dispoñíase a facer Preuniversitario para logo facer a carreira de Medicina. Por non haber convenio de convalidación de estudos entre Cuba e España naquel tempo, tivo que comezar por facer Ingreso cando xa tiña 14 anos, estudando en academias e o último curso no Instituto Feminino.

images.jpg

M. X. Porteiro coa súa novela Sándalo. 2019

Fixo o Bacharelato e Reválida entre maio de 1966 e xuño de 1968. Ao non poder custear estudos universitarios, non fixo o Bacharelato Superior e estudou formación profesional nan Escola de Secretariado da Caixa de Aforros Municipal de Vigo. Marchou a Madrid com 18 anos e traballou como dependienta de SEPU (A Quintana), nunha fábrica de serigrafía e dando clases particulares. Matriculouse no terceiro curso de inglés da Escola Oficial de Idiomas.

Por motivos familiares, tivo de regresar a Galicia, onde residía a súa familia, e traballou en Vigo, como secretaria de dirección dunha empresa catalana de seguros (Phoenix Latino), do empresario portugués José Calvet, do avogado Narciso Porteiro; no Colexio de Arquitectos, en Pontevedra; e na Coruña, na Fábrica de Tabacos.

LLerena e Ozo.jpg

Ozo Perozo Porteiro, M. X. Porteiro e Llerena Perozo Porteiro. 2004.

Casou aos 20 anos co tamén xornalista e escritor, Xosé Antonio Peroro, e tivo axiña unha filla, Llerena, e un fillo, Xosé Antón.  Nese tempo fixo en horario nocturno o Bacharelato Superior e o COU, entre o Instituto Castelao, de Vigo, e o Instituto Agra del Orzán de A Coruña. A continuación cursou a metade da titulación de Xeografía e Historia (UNED-Vigo). Posteriormente fixo o primeiro curso de Xornalismo  na Universidade de Madrid, e licenciouse en Publicidade e Relacións Públicas  na Universidade de Vigo.

Participou activamente nos movementos culturais galeguistas dos últimoso anos da ditadura. Formou parte do grupo de teatro Esperpento, Teatro Xoven, dirixido por Dorotea Bárcena e Xulio Lago, onde coincidiu con actores como Manuel Prieto (Manquiña) e participou na organización das dúas edicións das Primeira e Segunda Xornadas do Teatro Galego que se celebraron en Vigo no Auditorio -e co patrocinio- da Caixa de Aforros Municipal, en 1972 e 1973. En 1978 e ata 1985, formou parte do equipo que puxo en marcha os Premios da Crítica Galicia, no Círculo Ourensán-Vigués: Bieito Ledo, Manuel Janeiro, Vítor Freixanes, Malós Cabrera, Vítor Vaqueiro, Marta Alfageme, Blanca Roig, Anxo Tarrío, X. A. Perozo, Miguel Murado e Blanca Lorenzo, Modesto Hermida, Lourdes Mondelo e Xosé González, entre outros.

Xosé Guillermo .jpg

M. X. Porteiro e Xosé Guillermo Sobrino. 1973.

En 1979 e 1980 impulsa e participa na realización de dous discos LPs, producidos polo cantautor Suso Vaamonde, das que serían as primeiras gravacións de contos infantís galegos, e en galego: Contos galegos para nenos, Volumes I e II, en 1979 e 1980, formando parte do que se chamou, para aquel traballo, Grupo Avelaíña no que participaran tamén actrices e actores do Grupo Artello, e que dirixiu X. A. Perozo.

Suso Vaamonde, Freixanes, Perozo, Bernardino Graña Luis Ferreiro.jpg

Suso Vaamonde, Víctor Freixanes, M. X. Porteiro, X. A. Perozo, Bernardino Graña, e enfrente, á dereita, Luis Ferreiro. 1981.

ACTIVIDADE PROFESIONAL

A súa actividade profesional ven marcada polo xornalismo cunha forte incidencia na cultura e na escrita en galego desde os seus inicios na década dos 70. Comezou a traballar na radio e na prensa, como colaboradora,man a finais dos anos 70, nas emisoras Radio Juventud, na Coruña, e en Vigo na emisora La Voz de Vigo. Nestas emisoras mantivo, desde 1971 ata 1976, xunto con Xosé A. Perozo, un programa cultural chamado “Antes del silencio”. que patrocinou a cafetería Montesol, de Vigo, no que se fixeron dúas edicións de senllos premios de poesía en galego e castelán. Porteiro foi xurado daqueles premios, xunto co xa citado X. A. Perozo, Mauro Panizo e Álvaro Cunqueiro. Entre os gañadores estiveron Darío Xohán Cabana e Isaac Otero.

Posteriormente, realizou en Radiocadena española, tamén con X. A. Perozo, un programa diario de información cultural chamado “En forma”, que se mantivo en antena desde os derradeiros anos da década dos 70 ata os primeiros dos 80, polo que pasaron protagonistas da vida musical como Manolo Alvarez, Henrique Macías, Suso Vaamonde, Bibiano Morón, Cecilia, ou Amancio Prada. Gupos musicales como Siniestro Total, A Roda, Aerolíneas Federales ou Golpes Bajos.

Figuras das artes plásticas como Xosé Otero (Laxeiro), Mercedes Ruibal, Agustín Pérez Bellas, Tomás Barros, José Luis de Dios, Antón Patiño, Menchu Lamas, Xosé Guillermo Sobrino, Huete, Virxilio, Lodeiro, Silverio Rivas, Colmeiro o Mantecón. E das letras, como o xa citado Cunqueiro, Grupo de Expresión Poética Rompente (Antón Reixa, Manuel Romón, Alberto Avendaño), Castroviejo, Fernández del Riego, Xohana Torres, Luz Pozo, Valentín Paz Andrade ou Casares.

Paz Andrade e Pilar.jpg

Con Valentín Paz Andrade, Manoel Soto e Pilar, esposa de P. Andrade. 1985

Figuras relevantes do teatro como Dorotea Bárcena, Xulio Lago, Manuel Manquiña, Antonio Simón, Taxes, Monleón, Morris Durán, María Costas, Santiago Agra, Teodoro Piñeiro ou Manolo Camba; humoristas como Cándido, Siro, Chumy Chúmez ou Forges. E persoas de grande influencia no mundo da cultura como Francisco Carballo.

En 1975, co gallo da conmemoración de los primeros 25 años de Galaxia, publica con X.A.Perozo unha extensa entrevista con Álvaro Cunqueiro. En 1979 publican unha reportaxe a dobre páxina, sobre Celso Emilio Ferreiro, días despois do seu pasamento, en El País. En 1980, publican unha entrevista en profundidade con Carlos Casares, sobre el Futuro da literatura infantil e xuvenil en galego, en Grial.

A partir dos seus comezos na prensa escrita, en 1977, dedicouse, principalmente, á información cultural e realizou numerosas entrevistas a intelectuais de diferentes ámbitos como a plástica, a literatura e o pensamento:

Mercedes Ruibal, Silverio Rivas, Xaime Quessada, Laxeiro, Agustín Pérez Bellas, Xosé María Álvarez Blázquez, Antón Reixa, Carlos Saura, Cunqueiro, Torres, Darío Xohán Cabana,  Valentín Paz Andrade, Isaac Díaz Pardo, Xosé A. Cáccamo, Valentín Arias, Salvador García Bodaño, Rodríguez Baixeras, García-Sabell, Manolo Rivas, Ramiro Fonte, Antonio Quesada, María Antonia Dans, Elena Colmeiro, Xosé Barreiro, Alberto Avendaño, Rafael Dieste, María Xosé Queizán, Eduardo Blanco Amor, Carballo Calero, Torrente Ballester, Vítor Vaqueiro, Ernesto Chao, Rosa Alvarez, Manuel Forcadela, Camilo José Cela, Eliseo Alonso, Anxeles Penas, Margarita Ledo, César Antonio Molina, Fina Casalderrey, Paco Martín, Xosé Francisco Armesto, Ramón Fernández Mato, Alfonso Pexegueiro, Marilar Aleixandre, Román Raña, Carlos Reigosa, Vicente Araguas, Paco López Barxas, Xulio Valcárcel, Enrique Harguindey, Xavier Pousa, Xaime Quessada, Leopoldo Novoa, Xesús Alonso Montero, Xosé María Castroviejo, José Ruibal, Maximino Keyzán, Helena Villar Janeiro, Anxo Tarrío, Santiago Jaureguízar, Camilo Franco, Xesús Rábade Paredes, Luis Mariño, Xulián Maure, Ramón Piñeiro, María Victoria Moreno, Miguel Delibes, Xosé Ramón Pena, Xoán Piñeiro, Xela Arias, Agustín Fernández Paz, Antón Pulido, Benedetti, Xosé Ramón Díaz ou Celso Emilio Ferreiro, foron algúns das/os persoeiras/os  que puido coñecer e entrevistar naquela xeira.

Laxeiro.jpg

X. A. Perozo, M. X. Porteiro e Xosé Otero Abeledo, “Laxeiro”.  1982.

Nos anos 80 comezou a adicarse profesionalmente ao xornalismo, publicando decote en La Voz de Galicia. Neste xornal tivo a oportunidade de inaugurar o caderno de cultura que dirixiu Luis Álvarez Pousa, cunha entrevista a Laxeiro que foi a portada do primeiro suplemento, donde fixo entrevistas en profundidade con persoeiros como Alvaro Cunqueiro, María Xosé Queizán, entre outros.

Traballou en Radio Popular de Vigo, onde era a única muller na redacción dos equipos informativos. Por temporadas, dirixiu o informativo de mediodía, Jaque a la actualidad, e durante tres anos tivo un espazo propio, A Bisbarra, que foi o primeiro programa diario adicado á información comarcal nunha emisora de radio galega, e o primeiro programa informativo feito integramente en galego en Galicia.

Fraga 1980.jpg
M. X. Porteiro e Manuel Fraga Iribarne. 1980

Nesa etapa tivo entre os seus compañeiros a figuras destacadas do xornalismo, como Segundo Mariño, Gerardo González Martín, Manolo López Prado, Félix Blanco, Xosé María García Palmeiro, Antonio Estévez ou Victor Freixanes.  Foi tamén a primeira muller correspondente do xornal El País en Galicia, durante os anos 1982, 1983 e 1984, e a delegada para Pontevedra da revista Tiempo que dirixía o xornalista de orixe viguesa, Pedro Rodríguez.

xefa prensa concello.jpg
Xornalistas e concelleiros vigueses. 1986.

En 1984 presentouse aos concursos para contratación de persoal da Radio Galega, que se constituiu naquela altura. Conseguíu o posto número un e a praza de Redactora Xefe, pero non chegou a exercer. Ao mesmo tempo se presentara a praza de Xefa de Relacións Públicas, Prensa e Protocolo do Concello de Vigo, e decidiuse por este emprego que consolidó pouco despois pasando unha oposición. Desde 1999 ata 2000 foi a directora de comunicación do Consorcio de Santiago de Compostela e entre 2000 e 2001 foi a primeira directora xerente da empresa pública compostelá, Incolsa, que promocionou o Xacobeo e a Capitalidade Cultural de 2000. De 2009 a 2011 foi directora do Museo do Ferrocarril (Madrid) e de Comunicación e desenvolvemento corporativo da Fundación dos Ferrocarriles Españoles (Madrid).

--freixanes.jpg

M. X. Porteiro e Víctor Freixanes.

Desde os primeiros momentos (anos 70) colaborou como comentarista de opinión ou  redactora en prensa escrita (El Pueblo Gallego, Revista Mancomún, Revista A Festa da Palabra Silenciada, Revista da ALG, Revista Grial). Na radio (Cadena Ser -programas Hoy por Hoy e La ventana de Madrid– Radio Popular, logo Cadena Cope, e Radio Galega –O día por dianteA crónica-). Na TVG como comentarista de actualidade en programas de debate; ocasionalmente en “V” TV, e, frecuentemente en programas sobre actualidade política en Localia TV.

En La Voz de Galicia mantivo de xeito intermitente, desde os anos 90 até 2019, a columna de opinión Habitación propia, e tivo a sección Corte e Confección no caderno de cultura do mesmo xornal, na etapa en que o dirixiu Xosé Manuel Dapena, onde entrevistou a meirande parte das escritoras e escritores daquel tempo. Ten colaborado tamén coa revista Tempos desde os seus inicios, e foi membro do consello de administración do Xornal Diario, onde tivo unha columna denominada Quinto elemento. Foi membro do padroado do xornal dixital Praza Pública.

Bieito e Del riego.jpg
M. X. Porteiro, Francisco Fdez. del Riego e Bieito Ledo, na entrega da Medalla de Ouro da Cidade de Vigo, a Don Paco, en 1989.

Escribiu en medios dixitais como Mundiario, Nueva Tribuna, Tribuna Feminista-El Plural, Sermos Galiza, Galicia Confidencial, e no seu propio Blog de María Xosé Porteiro, Cruz del Sur, en wordpress. En medios escritos colaborou nos últimos anos principalmente en La Voz de Galicia, Revista Tempos Novos, e Revista Luzes, onde ten unha sección de opinión denominada Quinto Elemento, e puntualmente, na vesión latina de The Washington Post.

Queizán e Mouriz.jpg
De esq. a dereita, Sabela Mouriz, María Xosé Queizán e M. X. Porteiro. Presentación da revista Festa da Palabra Silenciada.

Reincorporouse aos Premios da Crítica Galicia en 2016, pasando a formar parte da súa directiva na que comparte labor con Bieito Ledo, Antón Pulido, Manuel Bragado, Xabier Senín, Malós Cabrera, Eulalia López Sande, Inma López Silva, Paula Cabaleiro, Xabier Limia, Jorge Mira, Xavier Castro, Víctor Freixanes, Ramón Nicolás o Paz Raña, entre otras personas vinculadas al mundo cultural en Galicia.

Beijing.jpg
Na esquerda. M. X. Porteiro, na muralla china. Conferencia Mundial da Muller, en Beijing, 1995.

Como conferenciante participou en innumerables charlas, coloquios, encontros universitarios, conferencias, congresos e debates. En 2000 creou un curso de adestramento para falar en público denominado “Claves para mellorar a comunicación oral. As mulleres ante o discurso público” no que levan participado centos de mulleres e que, na actualidade, imparte a súa filla, Llerena Perozo, especializada en comunicación e xénero.

En  xuño de 2014, foi elixida membro do plenario do Consello da Cultura na quenda de “persoeiros”. Anteriormente formara parte da Comisión de Comunicación en dúas ocasións. Tamén participou na Comisión consultiva de Asuntos Exteriores e desde 2017 foi coordinadora da Comisión de igualdade. En 2018 foi elixida membro da Executiva e en 2019, directora do Centro de Documentación en Igualdade e Feminismos.

Executiva CCG.jpg

Rosario Vázquez, Dolores Vilavedra, Xosé Manoel Núñez Seixas e M. X. Porteiro, membros da Comisión Executiva do CCG. 2018.

En xullo 2017, forma parte do grupo de persoas vinculadas a cultura en Vigo que crean o Ateneo Atlántico, no que permanece na directiva até finais de 2018. En agosto de 2019 é elixida Adxunta á Valedora do Pobo.

Ana Fresco Anxo Cabada.jpg
Ana Fresco, M.  X. Porteiro e Anxo Cabada, na presentación do Ateneo Atlántico, no Museo Marco, de Vigo, en outubro de 2017.

ACTIVIDADE POLÍTICA

Outra faceta importante na vida de María Xosé Porteiro é a política. Participou do nacemento de Esquerda Galega, a mediados dos anos 80. Foi membro constituínte do Consello Asesor de RTVE-G na primeira lexislatura autonómica, en representación de Esquerda Galega e o Partido Comunista de Galicia. Co PSdeG, foi concelleira en Vigo  en dúas ocasións (1987/1991 e 2003/2006), creou a primeira concellería da Muller de Galicia, e unha das tres primeiras do Estado, e a primeira Casa de Acollida para mulleres maltradadas, e o primeiro Centro de información municipal para as mulleres.

Curiel mantilla Magalhaes Egerique.jpg

De esq. a dta. na procesión do Cristo da Victoria de 1989, Carlos Mantilla, M. X. Porteiro (voceiros municipais do PP e do PSdeG), Enrique Curiel (Deputado no Congreso polo PC), Aurelio Marques de Magalhaes (Cónsul de Portugal) e Pablo Egerique (Deputado no Congreso polo PP). 1993.

Foi parlamentaria autonómica galega en dúas lexislaturas (1989/1993 e 1993/1997) e en 1995 participou no Cumio Mundial das mulleres de Beijing, organizado pola ONU. Foi  deputada no Congreso español (2004/2008) e membro das Asambleas Parlamentarias da Unión Europea Occidental e do Consello de Europa. Nesta última foi voceira de asuntos migratorios do Grupo Socialista Europeo (2006/2007). Observadora Electoral acreditada polo Ministero de Asuntos Exteriores, dirixiu misións en Líbano e Venezuela, e participou co Consello de Europa en Bosnia.  Foi a primeira Delegada no Exterior da Xunta de Galicia, entre 2007 e 2009, en Bos Aires e Montevideo. Participou en xuntanzas da Internacional Socialista representando ao PSOE, nos EUA, Perú, Nicaragua, Arxentina e República Dominicana.

Rita segato.jpg
M. X. Porteiro, Rita Segato (antropóloga feminista) e Llerena Perozo. 2017

En todo o seu traballo político tivo atención preferente á cultura e á igualdade. Na súa última etapa especializouse en emigración e política exterior. Por esta razón foille concedida á Encomenda ao Mérito Civil polo Consello de Ministros en xullo de 2009, ao seu regreso de Arxentina e Uruguay. É membro do Consello Reitor do IGADI desde 2009. En 2019 recibiu  o premio Primeiro de maio, outorgado por Comisións Obreiras, polo “seu compromiso social e feminista”. É frecuente conferenciante en temas relacionados coa comunicación, xénero e asuntos internacionais. Desde agosto de 2019, é a Adxunta á Valedora do Pobo de Galicia.

Ramón Nicolás e Fran Alonso.jpgM. X. Porteiro, Ramón Nicolás e Fran Alonso, na presentación da novela Lapis na noite. 2018.

PUBLICACIÓNS

Como escritora ten perto de corenta publicacións que abarcan biografía, ensaio e narrativa que, a continuación refírense cronoloxicamente, desde 1981 até a actualidade:

  1. Porteiro García, María Xosé. Quen é quen no primeiro Parlamento galego. Edicións Xerais de Galicia. Ensaio. Con X. A. Perozo.  Vigo. 1981.
  2. Porteiro García, María Xosé. Celso Emilio Ferreiro, compañeiro do vento e das estrelas. Ed. Akal. Edición bilingüe. Biografía.Con X. A. Perozo. Madrid. 1982. Biografía.  (2.1. – Celso Emilio por si mesmo-culturagalega.org Conversas co autor. Cedido ao Arquivo Sonoro do Consello da Cultura Galega).
  3. VVAA. Primeiros encontros da comunicación: A Radio. Artigo A radio no medio rural, pxs. 138-139. Ed. Deputación de A Coruña, en castelán. ISBN 84- 86040-09-4. Depósito Legal C-771-1986 .
  4. VVAA. Festa da palabra silenciada, nº 7 – 1990. Artigo: O poder e os medios de comunicación. Artigo O Museo da muller de Aarhus, unha lección de autoestima. Ensaio. Edita FIGA. ISSN 1139-4854. Depósito Legal VG 241- 1983. 1990.
  5. VVAA. Catálogo da II Bienal de artistas galegas. Exposición de mulleres artistas plásticas galegas, comisariada por Cuqui Piñeiro. Prólogo Artista se escribe con A. Edita Concello de Vigo. 1990.
  6. VVAA. Demo-gráfica 1.0. Artigo: Unha identidade común, pxs. 286-90. Ensaio. Ed. Xunta de Galicia. ISBN 84-931148-0-4, Depósito Legal VG 841-99.
  7. VVAA. Informe A Comunicación en Galicia en 2000. Ponencia de Comunicación. Artigo: A Comunicación Corporativa, pxs. 209-215. Ensaio. Ed. Consello da Cultura Galega. ISBN: 84-95415-06-2. Depósito Legal C-283/2000.
  8. Porteiro García, Mª Xosé. Covardes. Ed. Ir Indo. Vigo. Narrativa. ISBN 84-7680-361-3. Depósito legal VG-404-2001. 1ª Edición, 2001.
  9. Porteiro García, Mª Xosé. Covardes. Ed. Ir Indo. Vigo. Narrativa. ISBN 84-7680-361-3. Depósito legal VG-404-2002. 2ª Edición, 2002.
  10. VVAA. Estudios de Comunicación nº 1. Monográfico elecións autonómicas 2001. Comunicación política en Galicia. A construción dun candidato, imaxe real e simbólica. Ensaio. Ed. Consello da Cultura Galega. ISSN 1578-4916 / D.L. C-0000/2001.
  11. VVAA. Scriptum in itinere. Amanuenses no camiño. Artigo Mª Xosé Porteiro, pxs. 41-43. Relato curto. Ed. APECSA. Depósito Legal: LU-334-2001.
  12. VV. AA. Estratexias turísticas urbanas. Artigo. Xestión empresarial da imaxe dunha cidade: Santiago de Compostela. Ensaio. Ed. Cámara de Comercio de Pontevedra e Universidad de Vigo. ISBN. 84-699-8664-3. Depósito Legal: VG508-2002.
  13. Porteiro García, Mª Xosé. Cobardes. Ed. Ir Indo. Vigo. Narrativa. ISBN: 84-7640-490-3. Depósito legal: VG-1057-2003. 1ª Edición en castelán. 2003.
  14. VV. AA. Escrita e mulleres. Once ensaios arredor de Virxinia Woolf. Artigo. Aproximación a algunhas das preocupacións compartidas con Virginia Woolf arredor das mulleres e a literatura. pxs.113-127 Ensaio. Editorial Sotelo Blanco. ISBN. 84-7824-430-1. Depósito Legal: C-822-2003.
  15. VV. AA. Narradio, 56 historias no ar. Libro e CD. Relato A selva do asfalto. pxs.175- 180. Porteiro, María Xosé. Edicións Xerais de Galicia. Narrativa. ISBN. 84-8302-945-6. Depósito Legal: VG.104-2003.
  16. VVAA. Pensares Galegos. Mulleres Decisivas. Artigo. Palabra de mulleres, pxs. 67-72. Ensaio. Edita Fundación Galicia Sempre. Ensaio. Depósito Legal: C-1.823- 2005.
  17. VVAA. Alborada. Artigo. Un link productivo entre Arxentina e Galicia. Xuntos somos máis, pxs 22-25. Ensaio. Ed. en castelán da Asociación ABC do Partido de Corcubión de Bós Aires. Ano LXXXIII, Número 190. Decembro 2008.
  18. VVAA. Olladas en Mayorey. O sono da auga do Rei Bouba. Artigo María Xosé Porteiro, pxs. 45-46. Poesía. Ed. en castelán ONG Pozos de agua Mayorey. Depósito Legal VG 939-2010.
  19. VVAA. El puente siempre se queda. El río siempre se va. El Viaducto del AVE sobre el Río Ulla. Artigo Acortando distancias. Acercando personas. Los puentes los hace el demonio pxs. 95/115. Ensaio. Grupo Puentes. ISBN 978-84- 615-5458-4. Depósito Legal C 2986-2011.
  20. Porteiro García, María xosé. Maruxa Boga, a voz da Galicia Trasterrada. Album da muller. Comisión de Igualdade do Consello da Cultura Galega. Con Verónica torres. Biobibliografía. Edición Dixital. 2012.
  21. Porteiro García, Mª Xosé. Vine, vi… y hablé! Las mujeres frente al discurso público. Auga Editores. ISBN 10: 8493825387 / ISBN 13: 978-84-938253-8-6. 2012.
  22. VVAA. Festa da palabra silenciada, nº 28 – 2012. Artigo Clara Zetkin e as súas lembranzas de Lenin, pxs. 31-34. Ensaio. Edita FIGA. ISSN 1139-4854. Depósito Legal VG 241-1983. 2012.
  23. Darriba, Luz. Toda la gente errante. Prólogo: Porteiro, María Xosé. Tecendo a vida. ISBN 10: 84-616- 0374-8, ISBN 13: 978-84-616-0374-9. Depósito legal: LU 143-2012.
  24. VV.AA. Premios da Crítica Galicia, 35 anos de cultura. Artigo. 35 Iniciativas culturais exemplares: o alento dun pobo, pxs. 101-112. Ensaio. Ed. Fundación Premios da Crítica Galicia. ISBN 978-84-7680-692-0. Depósito Legal VG 758- 2012.
  25. VVAA. “IGADI WW- We in the World 2012: Nós no Mundo. A necesidade dun modelo de acción exterior crible para Galicia”. Artigo. A acción exterior nunha estratexia de gañar-gañar, pxs. 15-17. Co-autor Ignacio Covelo. ISNN 1989-9149. 2012.
  26. VVAA. “IGADI WW- We in the World 2013: Nós no Mundo. Autonomías con valados nun mundo sen fronteiras. Artigo. O anovamento xeneracional da Galicia exterior, pxs. 18-21. ISNN 1989-9149. 2013.
  27. VVAA. Revista Xénero Humano. Cadernos de Igualdade. Artigo. Laura Seara Sobrado, pxs. 31-34. ISSN 1889-3996. Depósito Legal 04-33-2009. 2013.
  28. VVAA. Revista Maremagnum, publicación galega sobre os trastornos do espectro do autismo. Artigo: O pensamento feminista e social de Concepción Arenal. (pxs. 169-176).  ISSN 1698-5966, Nº. 19, 2015.
  29. VVAA. O libro das amigas (mullerenaxe a Begonha Caamanho). Artigo: Chorar. Sorrir. 2016.
  30. Rouco, Moncho. Soño de infancia. Prólogo: Porteiro, María Xosé. Coma se fose un prólogo. Edicións Xerais. Vigo. ISBN 978-84-9121-158-7. 2017.
  31. VVAA. “IGADI WW-We in the World: Nós No Mundo 2017-2018. A paradiplomacia galega e a globalización do local”. Artigo. Hai dúas Galicias que precisan conexión. Centros Galegos, a patria simbólica. Px. 27. Copyright (c)1998-2019 IGADI.
  32. VVAA. Tempo Exterior. Revista de análise e estudos internacionais. Artigo: A xangada de pedra no camiño da Unión dos Estados Ibéricos. 06.06.2018. Publicación dixital: https://www.igadi.gal/web/analiseopinion/a-xangada-de-pedra-no-camino-da-union-de-estados-ibericos. Copyright (c)1998-2019 IGADI.
  33. VVAA. “IGADI Annual Report 2018-2019: En rumbo de colisión, sobre política exterior”. 5. Reflexións transversais. Artigo. 5.4. América Latina e o Caribe: axenda feminista. Copyright (c)1998-2019 IGADI.
  34. CEPAMA, autismo y mujer. Mujeres autistas, desde dentro del espectro. Introducción. Un poco de contexto, Porteiro, María Xosé. Edita Cristina Medrano-Cuatro Hojas. ISBN. 978-84-120026-1-4. Depósito legal: CC-000075-2019.
  35. Porteiro García, María Xosé. Sándalo. Colección Literaria. Ed. Galaxia. Vigo. Novela (galego) 1ª e 2ª impresións. ISBN 978-84-9151-319-3. 2019.
  36. Porteiro García, María Xosé. Buscando a Clara. Ed. Elvira. Vigo. Novela (galego) 1ª edición. ISBN 978-84-948786-4-0. DL. VG 191-2019. 1ª Edición. 2019.
  37. VVAA. Manuel Antonio e mais nós. Homenaxe a Manuel Antonio. Ed. Hércules de Ediciones. A Coruña. (galego) ISBN. 978-84-949843-9-6. 2019.
  38. Porteiro García, María Xosé. Sándalo. Ed. Mar Maior– Grupo Galaxia. Vigo. Novela (español). 2020.   

Pendentes de sair:

  1. VVAA. Libres e Vivas. Relato: Historias de Xulia, de María Xosé Porteiro. Narrativa. Ed. Galaxia (entregado). Vigo. 2020.
  2. VVAA. Ciclo de conferencias sobre Violencia de Xénero. POLO DE LA MUJER. Gobierno de la provincia. Conferencia de María Xosé Porteiro: Comunicación no sexista (entregado). Córdoba (Arxentina). 2020.
  3. Marín, Xaquín. Que tempos!. Artigo para o capítulo das migracións: Desesperados fillos de Lucy, por María Xosé Porteiro (entregado) 2020

En preparación:

  1. VVAA. A idade de Ouro. Tradución, revisión e análise da obra de José Martí (en preparación). 2020.
  2. Porteiro, María Xosé. Vítimas ou revolucionarias. A revolta feminista. Ensaio (en preparación). 2020.
  3. Porteiro, María Xosé. Covardes. Revisión para unha nova edición co gallo do seu 20º aniversario (en preparación). Narrativa. 2021

fotografía de MXPorteiro.jpg

Fotografía de Antón Pulido. 2018.

Redes

Facebook: MARIA XOSE PORTEIRO (páxina literaria) e María Xosé Porteiro (muro)

Twitter: mxporteiro

Instagram: maria.xose.porteiro

Blog Cruz del Sur: mxporteiro.wordpress.com

E-mail: maria.xose.porteiro@gmail.com

 

#SÁNDALO, Serendipia ou azar.

424055_4333889593355_10914606_n.jpg

Trouxen de Cuba moitos recordos e poucos obxectos que foron ficando na miña imaxinación coma chaves que abrían as portas e tendían pontes para chegar a comprender o corazón partido que caracteriza a quen emigraron desde mediados do século XIX, a terras americanas, das que a gran maioría nunca regresou, incorporándose a unha cidadanía diferente. Ese corazón partido converteuse, pasado o tempo, nun corazón multiplicado porque floreceu a mestizaxe, o intercambio intenso e frutífero que as galegas e galegos conseguiron cos pobos onde foron na procura de futuro e ficaron para se confundir coa paisaxe a paisanaxe.

Os recordos deron pé a unha novela que rematei de escribir hai, exactamente, un ano. Chámase Sándalo e nela acudo á ficción para contar feitos reais, na meirande parte dos casos, e ficcionar outros á miña conveniencia para enfiar os moitos puntos de encontro que eu  vexo entre as miñas dúas patrias: Cuba e Galicia.

 

77266278_10215968901043297_8324396366319058944_o.jpg

Quen queira saber deses recordos, sempre pode ler a novela se ten a paciencia e o tempo preciso, ou pode convidarme a unha tarde de café e conversa, onde irán saíndo nun desordenado desorde, semellante ao que traza o relato narrado. Daquela, deixo os recordos para a literatura e aproveitarei este foro para formular unha absurda hipótese que se basea na azarosa casualidade que se troca en causalidade cando a describo coa memoria deformante da que falaba Cunqueiro, contemporáneo de Carpentier e afeccionado, coma él, a ver marabillas na realidade ou a convertelas de xeito forzoso en algo máis semellante a ilusión que a verdade.

Quero falarlles, amigas e amigos, da chiripa. Esa palabra cubana que resulta filla da Serendipia, ou o que é o mesmo, achados ou descubrimentos afortunados e inesperados; as veces accidentes, casualidades e coincidencias. Chiripa e Serendipia son palabras máxicas que nos permiten entrar no mundo das experiencias inesperadas, e tal vez, desexadas. Precisamente, aquelas situacións inesperadas que poden facer que a nosa vida cambie de súpeto e por completo. Ou aqueles pensamentos que simultaneamente asaltan a investigadores que procuran un descubrimento científico, ou relatos de ficción que se lles ocorren por igual a autores residentes nas antípodas… ou esa chegada casual que agora podemos ter a algo que non buscábamos, pero que nos resultou de inmensa fortuna, navegando por internet. O inesperado é o que cambia a vida, xa se dixo.  O dicionario da RAE acolleu o termo serendipia na súa 23 edición e o define como achado valioso que acontece de xeito accidental ou casual.

Eu trouxen de Cuba moi poucos obxectos, como xa dixen, pero non lles din o valor de serendipia que tiñan até esta altura da miña vida, cando sentín que era chegado o tempo de ordenar a miña memoria remota para non resultar unha vella perdida nunha infancia que non procurara recuperar. A medida que envellecemos volvemos máis a nenez e queremos recuperar recendos, sensacións, imaxes e experiencias que configuraron a nosa personalidade nas etapas máis cedas da nosa vida. Con este punto de partida naceu a idea de escribir Sándalo. Foi nunha tarde de primavera, regresando da miña estadía en Arxentina onde vivín entre 2007 e 2009. Ao entrar na miña casa de Vigo recoñecín no andel dunha libraría, unha caixiña de cor negra e tallada delicadamente, de madeira de Sándalo, que viñera nas miñas maletas. Funme canda ela, abrina, e o recendo da madeira da árbore sagrada, encheume a pituitaria, chegou ao hipotálamo e segregou un mandato do que non puiden fuxir até que o cumprín. En Arxentina vivín unha experiencia inesquecible de comuñón e comprensión das historias da emigración. Alí entendín que eu era unha deles. Que a miña historia persoal era o capítulo dunha historia colectiva e que nunca reparara niso. Foi escoitando a tantas mulleres e homes o relato da perda dunha parte da súa vida ou da dos seus antepasados, que a miña se me fixo evidente, e cando aquela etapa rematou, a caixa de sándalo avisoume de que xa podía mirar cara atrás sen medo a traumas ou sufrimento, pois que non estaba soa.

 

75349000_10215968894963145_5716123922152292352_o.jpg

O curioso é que nese ano de 2009 fixen un guión do que pensaba que debía escribir: a historia dunha saga familiar de emigrantes e a súa coincidencia con tempos históricos relevantes para a miña maneira de entender a Historia con maiúsculas de quen tivemos algunha vez o corazón partido por termos dúas patrias. Os papeis nos que se debuxaban as personaxes e os tempos perdéronse nunha nova mudanza que tiven de facer a Madrid, e moitas veces tentei atopalos sen éxito. Unha casualidade quixo que os atopase noutro lugar máxico: O outro obxecto prezado que viñera comigo desde Cuba, unha edición de La Edad de Oro, de José Martí, encadernada amorosamente con fermosas ilustracións, que tiña na primeira páxina o seguinte texto: O meu nome, e debaixo, Primeiro premio do concurso de composición. Curso 1961/62. Instituto Reinel Páez. La Habana. Cuba.

Deixara as notas dentro dunha obra que marcou a miña formación de xeito indeleble e que andei a buscar, até atopala, agachada nunha morea de libros de temática cubana que vou coleccionando desde hai anos. O curioso é que o buscaba porque en outubro de  2019 se fan 130 anos da súa aparición. Naquel intre, movíame o interese en revisar a publicación da precursora revista infanto-xuvenil, por ver de facer unha reedición comentada e traducida con tal motivo. O azar quixo levarme por un carreiro diferente para chegar ao mesmo destino. Escribir sobre a relación profunda que teño con Cuba. O proxecto de La Edad de Oro está en marcha, xa o veremos culminado o ano próximo, e polo medio, cousas veredes, o arrecendo do Sándalo e a maxia dun libro con follas que se desfán coma fariña polo paso dos anos, disparou unha escrita que foi, sobre todo terapéutica. Para que non me quedasen dúbidas da conspiración que se cernía sobre min, ese mesmo ano coincidín sentada a carón dun meu querido amigo, Anxo Tarrío, recuperado dunha seria doenza, con quen lembramos un consello que me dera ao pouco de nos coñecer, sendo uns mozos e formabamos parte da equipa que creou os Premios da Crítica en 1978. Eu falaba tanto de Cuba, daquela, que me retou a escribir a miña experiencia como nena emigrante, e o recordamos mentres compartíamos o xantar. Iso foi en novembro de 2017. A novela foi entregada en novembro de 2018. E en novembro de 2019 estamos aquí, falando disto, así coma quen non quere a cousa, por casualidade. Ou porque si. Porque ten que ser.

 

73515751_10215968900363280_7894450447564406784_o.jpg

Daquela, coa vosa licenza, vou compartir algúns recordos tamén que non forman parte da novela e que marcan coincidencias ben simpáticas, ou cando menos, curiosas.

Sendo eu unha meniña de cinco anos, comecei ir a escola. Miña nai xa me aprendera a ler e facer garabatos que querían ser letras, pero a primeira vez que pisei unha aula, quedoume gravada para sempre. Foi no Colexio Instituto América Arias que estaba situado na Calzada del Cerro, nunha zona da Habana que durante o século XIX e primeiras décadas do XX aloxou a moitos inmigrantes de orixe galega. A persoa que lle daba nome ao Instituto, América Arias, fora unha enfermeira que pasou a historia como patriota por participar nas guerras de independencia, onde chegou a acadar o grao de capitana do Exército Libertador. Nacera en Sancti Spíritus mediado o século XIX e finou en- La Habana en 1935. Casou cun combatente que chegaría a Comandante loitando contra o exército español. Ela destacou como confidente dos mambises, atendendo aos feridos e coidando das súas familias. O seu home chegou a ser presidente da Cuba independente en 1905 e a súa figura é lembrada con recoñecemento e afecto polo pobo cubano. De feito, América Arias se chama un dos mellores hospitais obstétricos de Cuba. Pouco antes de ela morrer, a fins da década dos 20, nace na Habana unha revista fundada e editada por mulleres, por iniciativa de Clara Moreda Luis, que se chamou América como homenaxe a América Arias que foi a súa directora de honra, anticipándose a eclosión de revistas femininas que foron aparecendo posteriormente.

Dirán vostedes que a que ven reparar nesta muller. Eu penso que ela representa moi ben a pegada que a ética do nacionalismo cubano deixou en min, e me serve como referencia inicial dunha serie de personaxes e feitos históricos cubanos que se replican, coma nun espello, con outros de Galicia. A vida de América Arias se nos contaba no colexio e se nos puña como exemplo ao alumnado. Así que foi unha muller a primeira referencia que teño de alguén que serviu á súa patria e ao seu pobo. Curiosamente, combatendo a miña patria e ao meu pobo, que na Historia de Cuba, estaban no bando contrario, no oprobioso, no que nutría as fileiras do exército, e que moito máis remotamente, tomou parte na conquista e colonización das terras do novo mundo, do que Cuba foi, durante catro séculos, a xoia da Coroa, e nunca mellor dito.

Ao mesmo tempo que medraba en min a admiración por unha capitana do exército mambí, medraba tamén o conflito por sentirme parte dos que queimaron nunha fogueira inquisitorial ao caudillo taíno, Hatuey, durante os primeiros anos da conquista. A imaxe dun home de pel escura e rostro de trazos finos, co cabelo atado no cumio da cabeza, deslizándose, liso, cara aos ombreiros, cravado nun esteo enriba dunha pira e rexeitando bicar o crucifixo que un frade lle ofrecía, quedou tamén gravada na miña memoria para sempre. Hatuey era un cacique que se resistiu a aceptar a conversión ao catolicismo que Frei Bartolomé de las Casas lle esixía como parte da aceptación do poder imperial. Igrexa e imperio ían da man e a escusa da evanxelización de pobos pagáns estivo vixente durante os primeiros tempos da conquista. A pequena que eu era vía como moitas compañeiras de clase se xiraban cara a min e me acenaban con burla facéndome partícipe das tropelías que contaba o libro de Historia. Ao fin e o cabo, eu, a galega, era un deles… Maxinen o que era chegar a casa, amarrarse as pernas da nai, e preguntarlle entre choros se verdadeiramente nós eramos unas asasinas coma os que o libro describía.774481_4333886673282_984573242_o.jpg

Supoño que este dilema non se me presentou soamente a min, se ben, a miña familia e máis eu fomos daquelas últimas vagas que chegaron a Cuba a mediados dos anos 50. Nós fixémolo en outubro de 1956, exactamente o día 17, pois partimos do peirao de Vigo un 3 de outubro nun transatlántico que pouco despois acadou unha grande sona, o Santa María, paquebote portugués xemelgo doutro chamado Veracruz. O Santa María foi secuestrado polo comandante Galvao en 1961, co galego Xosé Velo como autor intelectual dunha fazaña que acadou grande resonancia internacional e supuxo o comezo da loita contra o colonialismo portugués en Angola (tamén participou  Xosé Fernández Vázquez –alias Jorge de Soutomaior).

Santa María era o nome da nave capitana da expedición colombina e tocou terra cubana tamén un mes de outubro, coma min, pero dez días despois (non imos discutir por tan pequena diferencia…). O certo é que fixemos a viaxe de ida para Cuba nun barco co mesmo nome da carabela que dirixiu a expedición que dirixira Cristóbal Colón, a quen acompañaban, casualmente, dous capitán galegos, de Baiona, os irmáns Pinzón que ían a fronte das outras dúas carabelas: La Pinta e La Niña.

Canda o secuestro do transatlántico que antes comentei, é dicir, en xaneiro de 1961, en Cuba estaba comezando un dos sucesos máis transcendentais da historia da humanidade no século XX. O presidente norteamericano Eisenhower, case no remate do seu mandato, planeaba unha invasión a Cuba que quería concretar antes do  18 de xaneiro daquel ano, data na que tomaría posesión da presidencia o seu sucesor John f. Kennedy, a fin de que se tivese de afrontar a feitos consumados. Xa nese mes de xaneiro Cuba e EEUU romperon relación diplomáticas e en abril do mesmo ano, consumouse a invasión que no resto do mundo se coñeceu polo nome do lugar onde desembarcaron os atacantes, Bahía de Cochinos, ainda que en Cuba quedou fixada na memoria colectiva polo nome do lugar onde se produciu a vitoria das tropas cubanas: Playa Girón.

0.jpg

A coincidencia de sucesos históricos tan relevantes e case simultáneos en Cuba e Galicia, ten unha correspondencia na miña familia, como xa pasara no caso da nosa chegada a illa, e moi probablemente, na de moitas outras. Velaquí, pois, como tamén en 1961, un galego de Pol, Lugo, estaba participando na defensa da Revolución cubana como miliciano. Chamábase Xesús Porteiro e quen lles fala lembra a ausencia do pai da casa familiar sen motivos que puidese comprender, a desesperación do resto da familia que non sabía que se enrolara no exército, o pánico que levaba a miña nai e a un sobriño que quedou con nós para coidarnos pero que tiña tanto medo que pasou dous días agochado baixo dunha cama… e participando dun feito histórico que puido mudar a historia de Cuba e, daquela, da Guerra Fría que marcou a segunda metade do pasado século.

45884_4333871912913_923719222_n.jpg

Prometo que todo o que conto aconteceu como o digo. E son só algunhas referencias das moitas coincidencias que fun anotando de peripecias que unían as historias das miñas dúas patrias, vividas en primeira persoa, ou rescatadas da memoria familiar desde moito antes. Coa novela publicada e comentada por lectores e crítica, escoitei unha tarde algo que non lembraba e me puxo pel de pita. Alguén describía a estrutura de Sándalo como a propia dunha técnica que se chama de “caixas chinesas” que funciona a modo de Matrioshka. Unha historia-caixa na que cabe outra máis, e dentro desta outra, e así sucesivamente, até compoñer unha Historia de historias. Se temos en conta que a miña caixa de Sándalo me fora regalada por quen eu chamo os meus tíos chineses, tres tendeiros que vivían en fronte da miña casa da Habana, e que ma regalaron pouco antes do noso regreso a Galicia coa encomenda de que cando a vise e a ulise, me lembrase deles e da Habana, comprenderán que outra vez a casualidade se me puxo por diante e me sentín coma a casca dunha noz levada polo azar dun río caudaloso e caprichoso.

Para rematar, velaquí outra, a máis recente, e para min moi impactante, que aconteceu, precisamente o 17 de outubro pasado, cando acudía a universidade da Habana para participar nunha mesa redonda con ocasión das actividades que desenvolvíamos para conmemorar o V centenario da cidade. Cando me decatei da coincidencia entre a data actual e a da miña chegada por primeira vez a Cuba, moitas décadas antes, sentín un calofrío que aínda me dura e que me motivou a facer esta intervención abusando dunha historia persoal que se nutre do que Alejo Carpentier definiu como real marabilloso. Ou sexa, esa realidade que cando a intentas explicar ou comprender che ofrece fíos máis propios de imaxinacións quenturentas ou recursos literarios tendentes a fantasía.

Coindicencias?. Por suposto, pero cheas de encanto e sorpresas: Serendipias e chiripas no máis amplo sentido da palabra.

71964670_10215640197265908_1571455042420998144_n.jpg

#Sándalo no Diario Cultural da Radio Galega, na opinión de Armando Requeixo

images-3.jpg

http://www.crtvg.es/rg/a-carta/diario-cultural-diario-cultural-do-dia-03-09-2019-4178303?t=1300&fbclid=IwAR3bTgIKnj6RGkPS7ZMWU05AeHM7_sF682glSMPMznNZVxWrr9p1SKXqZc

download-1.jpg

Grazas a Armando Requeixo polo seu comentario crítico de #Sándalo no Diario Cultural da Radio Galega do 3 de setembro.

Moi contenta de coincidir con Emma Pedreira e a súa novela #As_fauces_feroces‘!